Wprowadzenie
Ewangelia Mateusza, znana w języku greckim jako Kata Matthaion (κατὰ Μαθθαῖον, „Według Mateusza”), to pierwsza z ksiąg Nowego Testamentu (Pism Apostolskich). Stanowi ona niezwykle ważny pomost pomiędzy spisanym objawieniem hebrajskim (Tanach, czyli Starym Testamentem) a historią i nauczaniem Mesjasza. Księga ta, licząca 28 rozdziałów, otwiera zbiór czterech relacji ewangelicznych i ze względu na swoją strukturę, treść oraz wyraźnie żydowski charakter, od wieków była uznawana za fundamentalny tekst dla zrozumienia ciągłości Bożego planu zbawienia.
Ewangelia Mateusza należy do tak zwanych ewangelii synoptycznych (razem z Ewangeliami Marka i Łukasza). Oznacza to, że księgi te dzielą ze sobą znaczną część materiału, podobne słownictwo oraz układ wydarzeń, co pozwala na ich zestawienie i „wspólne oglądanie” (z greckiego synopsis). Mateusz jednak w unikalny sposób redaguje swój materiał, kładąc ogromny nacisk na wypełnienie proroctw mesjańskich oraz ukazanie Mesjasza jako prawowitego Króla Izraela i ostatecznego Nauczyciela Bożego Prawa.
Autor i czas powstania
Wewnętrzne świadectwo samej księgi jest anonimowe, jednak nieprzerwana tradycja wczesnej wspólnoty uczniów od samego początku przypisywała jej autorstwo Mateuszowi, zwanemu również Lewim. Był on poborcą podatkowym (celnikiem), który na wezwanie Mesjasza porzucił swoją profesję, by stać się jednym z dwunastu apostołów. Jego zawód wymagał biegłości w piśmie, znajomości języków (aramejskiego i greckiego) oraz skrupulatności, co doskonale predysponowało go do spisania tak uporządkowanej i bogatej w detale relacji.
Czas powstania Ewangelii Mateusza jest przedmiotem debat, jednak wiele wskazuje na to, że została ona spisana przed zburzeniem Świątyni Jerozolimskiej (przed rokiem 70 n.e.), prawdopodobnie w latach 50. lub 60. I wieku. Pierwotnymi adresatami księgi byli przede wszystkim wierzący pochodzenia żydowskiego, zarówno w Ziemi Izraela, jak i w diasporze. Cel Ewangelii był dwojaki: po pierwsze, udowodnić na podstawie Pism hebrajskich, że Jeszua (Jezus) z Nazaretu jest obiecanym Mesjaszem; po drugie, dostarczyć wspólnocie wierzących praktycznego podręcznika życia w Królestwie Bożym, opartego na właściwym, duchowym zrozumieniu Tory.
Główne tematy teologiczne
Kluczową ideą teologiczną Ewangelii Mateusza jest nadejście Królestwa Niebios. Mateusz używa tego terminu częściej niż pozostali ewangeliści, co odzwierciedla żydowską wrażliwość i szacunek do imienia Najwyższego, którym jest Jahwe (PAN) – należy w tym miejscu zaznaczyć, że większość polskich przekładów, w tym Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), oddaje to święte imię własne zastępczym słowem „Pan”. W dalszej części tekstu będziemy używać biblijnego imienia Jahwe. Zwrot „Królestwo Niebios” unikał bezpośredniego wypowiadania imienia Bożego, a jednocześnie wskazywał na suwerenne panowanie Jahwe, które wkracza w historię ludzkości przez Jego Pomazańca.
Innym fundamentalnym tematem jest tożsamość Jeszui jako Syna Dawida (prawowitego dziedzica tronu) oraz Syna Abrahama (tego, przez którego spłynie błogosławieństwo na wszystkie narody). Mateusz ukazuje Jeszuę także jako proroka podobnego do Mojżesza, który nie przychodzi, aby znieść Prawo Boże (Torę), ale aby nadać mu właściwy sens, wyjaśnić jego głębię i zapisać je na sercach swoich naśladowców.
Ewangelia ta kładzie również silny nacisk na uczniostwo (naśladowanie Mistrza). Kazanie na Górze oraz inne wielkie mowy stanowią swoistą konstytucję Królestwa, uczącą sprawiedliwości przewyższającej tę, którą prezentowali ówcześni przywódcy religijni. Ważnym elementem jest także eschatologia – Mateusz obszernie relacjonuje nauczanie o sądzie ostatecznym, zmartwychwstaniu sprawiedliwych (którzy do tego czasu śpią w prochu ziemi) oraz chwalebnym powrocie Króla, który zaprowadzi ostateczny pokój.
Struktura księgi
Ewangelia Mateusza charakteryzuje się niezwykle przemyślaną strukturą. Wielu biblistów zauważa, że jest ona zbudowana wokół pięciu wielkich mów Jeszui, co stanowi celowe nawiązanie do pięciu ksiąg Tory (Pięcioksięgu Mojżesza).
- Rozdziały 1–2 – Rodowód, narodziny i wczesne lata życia Króla. Ukazanie prawowitego pochodzenia Jeszui oraz Bożej ochrony nad Jego życiem.
- Rozdziały 3–4 – Przygotowanie do służby. Działalność Jana Chrzciciela, chrzest Jeszui, Jego zwycięstwo nad pokusami na pustyni oraz rozpoczęcie publicznej służby w Galilei.
- Rozdziały 5–7 – Kazanie na Górze (Pierwsza mowa). Fundamentalne nauczanie o etyce Królestwa Niebios i właściwym stosunku do Prawa Bożego.
- Rozdziały 8–10 – Cuda uwierzytelniające i posłanie uczniów (Druga mowa). Jeszua demonstruje swoją władzę nad chorobami, demonami i naturą, a następnie deleguje tę władzę dwunastu apostołom.
- Rozdziały 11–13 – Rosnący sprzeciw i tajemnice Królestwa (Trzecia mowa). Reakcje na służbę Jeszui oraz zbiór przypowieści wyjaśniających naturę Królestwa Niebios.
- Rozdziały 14–18 – Objawienie tożsamości Mesjasza i zasady życia we wspólnocie (Czwarta mowa). Wyznanie Piotra, przemienienie na górze oraz instrukcje dotyczące przebaczenia i dyscypliny w zgromadzeniu.
- Rozdziały 19–25 – Podróż do Jerozolimy, starcia z elitami religijnymi i mowa eschatologiczna (Piąta mowa). Oczyszczenie świątyni, surowe biada dla obłudników oraz proroctwa o końcu wieku na Górze Oliwnej.
- Rozdziały 26–28 – Męka, śmierć i zmartwychwstanie. Ostatnia wieczerza (w kontekście moadim – święta Pesach), proces, ukrzyżowanie, spoczynek w grobie podczas sabatu, zmartwychwstanie oraz Wielkie Posłannictwo.
Kluczowe postacie
Jeszua (Jezus) – centralna postać księgi; obiecany Mesjasz, Syn Boży i Król Izraela, który przyszedł zbawić swój lud od grzechów i objawić pełnię woli Jahwe.
Jan Chrzciciel – prorok działający w duchu i mocy Eliasza; zwiastun, którego zadaniem było przygotowanie drogi dla Mesjasza poprzez wzywanie narodu do upamiętania (teszuwy).
Piotr (Szymon) – jeden z najbliższych uczniów Jeszui; rybak z Galilei, który jako pierwszy w imieniu grupy złożył wyznanie, że Jeszua jest Mesjaszem, Synem Boga żywego.
Faryzeusze i Saduceusze – główne stronnictwa religijne w Izraelu I wieku. W Ewangelii Mateusza często występują jako oponenci Jeszui. Spór z nimi nie dotyczył ważności Bożego Prawa, lecz ludzkich tradycji, interpretacji oraz hipokryzji w jego przestrzeganiu.
Poncjusz Piłat – rzymski prefekt Judei, reprezentujący pogańską władzę okupacyjną, który pomimo przekonania o niewinności Jeszui, pod wpływem nacisków wydał na Niego wyrok śmierci.
Kluczowe fragmenty
Poniższe fragmenty stanowią fundament teologiczny Ewangelii Mateusza, ukazując stosunek Mesjasza do Tory, Jego zaproszenie do odpoczynku, wyznanie Jego tożsamości oraz ostateczne posłannictwo.
„Nie sądźcie, że przyszedłem znieść Prawo albo Proroków. Nie przyszedłem znieść, ale wypełnić. Zaprawdę bowiem powiadam wam: Dopóki niebo i ziemia nie przeminą, ani jedna jota, ani jedna kreska nie przeminie z prawa, aż wszystko się wypełni. Kto by więc złamał jedno z tych najmniejszych przykazań i uczyłby tak ludzi, będzie nazwany najmniejszym w królestwie niebieskim. A kto by je wypełniał i uczył, ten będzie nazwany wielkim w królestwie niebieskim.” — Mt 5,17-19 (UBG)
„Przyjdźcie do mnie wszyscy, którzy jesteście spracowani i obciążeni, a ja wam dam odpoczynek. Weźcie na siebie moje jarzmo i uczcie się ode mnie, że jestem cichy i pokornego serca, a znajdziecie odpoczynek dla waszych dusz. Moje jarzmo bowiem jest przyjemne, a moje brzemię lekkie.” — Mt 11,28-30 (UBG)
„I zapytał ich: A wy za kogo mnie uważacie? Szymon Piotr odpowiedział: Ty jesteś Chrystusem, Synem Boga żywego.” — Mt 16,15-16 (UBG)
„A Jezus mu odpowiedział: Będziesz miłował Pana, swego Boga, całym swym sercem, całą swą duszą i całym swym umysłem. To jest pierwsze i największe przykazanie. A drugie jest do niego podobne: Będziesz miłował swego bliźniego jak samego siebie. Na tych dwóch przykazaniach opiera się całe Prawo i Prorocy.” — Mt 22,37-40 (UBG)
„Wtedy Jezus podszedł i powiedział do nich: Dana mi jest wszelka władza na niebie i na ziemi. Idźcie więc i nauczajcie wszystkie narody, chrzcząc je w imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego; Ucząc je przestrzegać wszystkiego, co wam przykazałem. A oto ja jestem z wami przez wszystkie dni aż do końca świata. Amen.” — Mt 28,18-20 (UBG)
Perspektywa Hebrew Roots
Z perspektywy hebrajskich korzeni wiary, Ewangelia Mateusza jest absolutnie kluczowa, ponieważ najdobitniej ze wszystkich pism nowotestamentowych ukazuje ciągłość Bożego przymierza. Księga ta nie przedstawia nowej religii, która zrywa z Izraelem, lecz ukazuje wypełnienie obietnic danych ojcom. Jeszua jest w niej ukazany jako wierny Żyd, który żyje w pełnej zgodności z Torą. Kazanie na Górze nie jest zniesieniem Prawa, jak błędnie uważa wielu, ale mistrzowskim midraszem (komentarzem), który podnosi poprzeczkę posłuszeństwa z poziomu zewnętrznych uczynków do poziomu intencji serca. Łaska, którą przynosi Mesjasz, nie zwalnia z posłuszeństwa Prawu Bożemu, lecz uzdalnia do jego właściwego wypełniania.
Żydowski kontekst księgi widać wyraźnie w zachowywaniu biblijnych wyznaczonych czasów (moadim Jahwe). Jeszua i Jego uczniowie obchodzili święta z Księgi Kapłańskiej (Kpł 23,1-44). Ostatnia wieczerza była posiłkiem w przeddzień święta Pesach, a ukrzyżowanie nastąpiło w czasie składania ofiar paschalnych. Co więcej, Jeszua zachowywał biblijny sabat – siódmy dzień tygodnia (sobotę). Jego spoczynek w grobie przez cały dzień sabatu jest poetyckim dopełnieniem odpoczynku po dziele odkupienia, na wzór odpoczynku Boga po dziele stworzenia. Ewangelia Mateusza nie daje żadnych podstaw do zmiany dnia świętego na niedzielę.
Podobnie rzecz się ma z prawem dietetycznym (kaszrutem). Wszelkie spory Jeszui z faryzeuszami o czystość (np. w 15. rozdziale Ewangelii Mateusza) dotyczyły ludzkich tradycji starszych (takkanot), takich jak obowiązkowe rytualne obmywanie rąk przed posiłkiem (Mt 15,1-3). Jeszua potępiał stawianie tradycji ponad Słowo Boże, ale nigdy nie zniósł biblijnego podziału na zwierzęta czyste i nieczyste, zapisanego w Księdze Kapłańskiej (Kpł 11,1-47) i Powtórzonego Prawa (Pwt 14,1-21). Dla Niego i Jego uczniów przestrzeganie tych praw było naturalnym elementem uświęconego życia.
Zapowiedzi mesjańskie (Jeszua)
Mateusz w sposób systematyczny i celowy udowadnia, że Jeszua jest wypełnieniem proroctw Tanach. Księgę otwiera rodowód (Mt 1,1), który prawnie wiąże Jeszuę z królem Dawidem i patriarchą Abrahamem, co było absolutnym wymogiem dla kandydata na Mesjasza. Ewangelia ta jest pełna tzw. formuł wypełnienia, zaczynających się od słów: „aby się wypełniło, co zostało powiedziane przez proroka”.
Mateusz wskazuje na cudowne narodziny z dziewicy jako wypełnienie proroctwa Izajasza (Iz 7,14), nazywając Jeszuę Immanuelem – „Bogiem z nami” (Mt 1,23), co bezpośrednio wskazuje na Jego boską naturę. Miejsce Jego narodzin, Betlejem, jest ukazane jako realizacja proroctwa Micheasza (Mi 5,1; Mt 2,6). Powrót rodziny z Egiptu to prorocze nawiązanie do słów Ozeasza (Oz 11,1; Mt 2,15), co ukazuje Jeszuę jako uosobienie całego narodu izraelskiego. Mateusz widzi w Jeszui również Cierpiącego Sługę z proroctwa Izajasza, który bierze na siebie nasze choroby i słabości (Iz 53,4; Mt 8,17). Jego triumfalny wjazd do Jerozolimy na oślęciu to dosłowne wypełnienie słów Zachariasza o łagodnym Królu (Za 9,9; Mt 21,4-5). Poprzez te wszystkie odniesienia, Ewangelia Mateusza nie pozostawia wątpliwości: Jeszua jest boskim Mesjaszem, na którego czekał Izrael.
Miejsce w całości Pisma
Ewangelia Mateusza zajmuje strategiczne miejsce w kanonie biblijnym. Jako pierwsza księga Nowego Testamentu, łączy starożytne obietnice z ich realizacją. Jest naturalnym przedłużeniem Tory, Proroków i Pism, pokazując, że historia Izraela znalazła swoją kulminację w osobie Jeszui.
Księga ta przygotowuje również grunt pod Dzieje Apostolskie i Listy, ustanawiając fundament pod misję wśród pogan. Mateusz pokazuje, że choć Mesjasz przyszedł najpierw do „owiec, które zginęły z domu Izraela”, to Jego ostatecznym celem było włączenie wszystkich narodów w przymierze z Jahwe, na warunkach posłuszeństwa Jego Prawu. W ten sposób Ewangelia Mateusza spaja całą Biblię, udowadniając, że Słowo Boże jest jednym, spójnym przekazem od Księgi Rodzaju aż po Apokalipsę.