Wśród znalezisk łączonych z Biblią inskrypcja z Deir Alla zajmuje miejsce wyjątkowe. To bodaj jedyny znany przypadek, w którym prorok wymieniony z imienia w Piśmie pojawia się — z tym samym imieniem i imieniem ojca — w niezależnym, pozabiblijnym tekście starszym niż najstarsze zachowane rękopisy biblijne. Mowa o Bileamie (w Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej zapisywanym jako Balaam), synu Beora, znanym z Księgi Liczb. Zanim jednak powiemy, że „archeologia potwierdziła proroka", trzeba uczciwie przyjrzeć się temu, co inskrypcja rzeczywiście mówi — bo obraz Bileama z Deir Alla i obraz z Pisma nie są tożsame.
Czym jest odkrycie
17 marca 1967 roku holenderska ekspedycja archeologiczna kierowana przez Henka (Hendricusa) J. Frankena z Uniwersytetu w Lejdzie prowadziła prace na stanowisku Tell Deir Alla, w dolinie Jordanu w dzisiejszej Jordanii (muhafaza Balka), kilka kilometrów na wschód od rzeki Jordan, w pobliżu potoku Jabbok (Zerka). Jeden z jordańskich robotników dostrzegł ślady liter na drobnych kawałkach tynku. W sumie wydobyto około 119 fragmentów muru pokrytego inskrypcją wykonaną atramentem w dwóch kolorach — czarnym i czerwonym.
Tekst pierwotnie zdobił otynkowaną ścianę budynku, który runął — najpewniej w wyniku trzęsienia ziemi. Uczeni datują inskrypcję na około 800 rok p.n.e. (najczęściej w przedziale ok. 880–770 p.n.e.), opierając się na kontekście archeologicznym oraz na analizie paleograficznej kształtu liter, którą przeprowadził m.in. Joseph Naveh z Uniwersytetu Hebrajskiego (datując pismo na VIII w. p.n.e.). Pierwsze naukowe wydanie tekstu (editio princeps) opublikowali w 1976 roku Jacob Hoftijzer i Gerrit van der Kooij; nad rekonstrukcją i odczytem pracowali później także Baruch Levine, Jo Ann Hackett, André Lemaire i Émile Puech. Fragmenty przechowywane są dziś w Muzeum Archeologicznym Jordanii w Ammanie.
Tekst zaczyna się od nagłówka, który w tłumaczeniu brzmi z grubsza: „Księga Bileama, syna Beora, człowieka, który był widzącym bogów". Dalej opisana jest nocna wizja: bogowie (nazwani m.in. Szaddajin) zbierają się na naradzie i zapowiadają nadciągającą kosmiczną katastrofę, a Bileam po przebudzeniu pości i płacze, po czym ostrzega swój lud. Pojawia się też bóstwo El, a także — według części odczytów, uznawanych za mniej pewne — Szagar i Isztar. Jest to zarazem jeden z najstarszych znanych przykładów dłuższego tekstu literackiego zapisanego pismem alfabetycznym w języku północnozachodniosemickim.
Powiązanie z Pismem
W Księdze Liczb Bileam, syn Beora, zostaje wezwany przez Balaka, króla Moabu, aby przekląć Izraela obozującego w Zajordaniu — w tym samym szeroko rozumianym regionie, w którym leży Deir Alla:
„I wysłał posłańców do Balaama, syna Beora, do Petor, które leży nad rzeką ziemi synów jego ludu, aby go wezwać tymi słowy: Oto z Egiptu wyszedł lud, który okrył powierzchnię ziemi i stanął naprzeciwko mnie." (Lb 22,5, UBG)
Zbieżność jest uderzająca nie tylko w imieniu i pochodzeniu („Balaam, syn Beora"), lecz także w charakterystyce postaci. Biblia opisuje Bileama jako człowieka mającego widzenia, a jego przypowieści wprowadza słowami:
„Wypowiedź tego, który słyszał słowa Boga, który miał widzenie Wszechmocnego, a padając, miał otwarte oczy:" (Lb 24,4, UBG)
Warto zauważyć, że biblijne „widzenie Wszechmocnego" oddaje hebrajskie słowo Szaddaj, a inskrypcja z Deir Alla mówi o bogach Szaddajin. Obie tradycje — biblijna i pozabiblijna — łączą więc Bileama z widzeniami związanymi z tym samym rdzeniem językowym. To jeden z najczęściej wskazywanych punktów stycznych między tekstami.
Co pewne, a co dyskutowane
Pewne i powszechnie przyjęte przez badaczy jest to, że:
- inskrypcja istnieje, została odczytana, a imię blʿm brbʿr („Bileam, syn Beora") występuje w niej wyraźnie;
- pochodzi z okolic 800 r. p.n.e. i z regionu Zajordania — tego samego, w którym Pismo umiejscawia opowieść o Bileamie;
- istniała więc niezależna od Biblii tradycja o wieszczu imieniem Bileam, syn Beora, znanym w kulturze starożytnego Bliskiego Wschodu.
Dyskutowane pozostają natomiast inne kwestie:
- Język tekstu. Uczeni spierają się, czy to wczesny aramejski, dialekt kananejski, czy odrębna lokalna mowa (Klaus Beyer proponował określenie „południowogileadzki"). Inskrypcja ma cechy jednych i drugich.
- Tożsamość postaci. Większość badaczy przyjmuje, że chodzi o tę samą postać lub tę samą tradycję, ale to wniosek interpretacyjny, nie dowód. Bileam z Deir Alla jest wieszczem pogańskim, otoczonym wieloma bóstwami; nie ma w tekście ani słowa o Jahwe, ani o Izraelu, a treść wizji (kosmiczny kataklizm) różni się od biblijnej historii o błogosławieniu i przeklinaniu Izraela.
- Utożsamienie stanowiska. Niektórzy łączą Tell Deir Alla z biblijnym Sukkot, lecz identyfikacja ta nie jest pewna.
Znaczenie
Nie należy mówić, że Deir Alla „udowadnia Biblię" — inskrypcja nie potwierdza wydarzeń z Księgi Liczb ani nie opisuje ich. Pokazuje jednak coś istotnego: postać Bileama, syna Beora, nie była literacką fikcją wymyśloną przez późniejszych redaktorów. Był to człowiek — a przynajmniej tradycja o człowieku — realnie zapamiętany w Zajordaniu, w tym samym regionie i w epoce zbliżonej do czasów, w których kształtowały się teksty biblijne.
Co ciekawe, znalezisko dobrze współgra z samą oceną Bileama w Piśmie. Biblia nie przedstawia go jako prawdziwego proroka Jahwe, lecz jako pogańskiego wróżbitę, który ostatecznie doradził Izraelowi grzech pod Peorem (Lb 31,16) i zginął (Lb 31,8). Deir Alla ukazuje właśnie takiego Bileama — widzącego „bogów", człowieka wielobóstwa. Z perspektywy sola scriptura to spójny obraz: Pismo od początku nie idealizuje tej postaci, a niezależne świadectwo potwierdza, że w oczach sąsiadów Izraela Bileam był sławnym wieszczem pogańskim. Odkrycie nie zastępuje wiary dowodem, lecz pokazuje, że biblijni autorzy osadzali swoje relacje w realnym świecie ludzi, miejsc i imion.
Źródła
- H.J. Franken (Uniwersytet w Lejdzie) — kierownik wykopalisk w Tell Deir Alla, 1967.
- J. Hoftijzer, G. van der Kooij, Aramaic Texts from Deir ʿAlla (Leiden 1976) — editio princeps tekstu.
- J. Hoftijzer, G. van der Kooij (red.), The Balaam Text from Deir ʿAlla Re-evaluated (Leiden 1991).
- J. Naveh, „The Date of the Deir ʿAlla Inscription in Aramaic Script", Israel Exploration Journal 17 (1967) — analiza paleograficzna datująca inskrypcję na VIII w. p.n.e.
- B.A. Levine, J.A. Hackett — opracowania i przekłady tekstu Bileama.
- Jordan Archaeological Museum, Amman — obecne miejsce przechowywania fragmentów.
- Biblical Archaeology Society / Biblical Archaeology Review, „Fragments from the Book of Balaam Found at Deir Alla" (A. Lemaire).
- TheTorah.com, „Balaam the Seer: From the Bible to the Deir ʿAlla Inscription".
- Hasło „Deir Alla inscription", Wikipedia (przegląd literatury i datowania).
- Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Lb 22,5; Lb 24,4; Lb 31,8.16.