Ewangelie i Dzieje Apostolskie rzadko podają dokładne daty. Autorzy natchnieni pisali historię zbawienia, nie kronikę cesarską — a jednak Łukasz raz po raz zaczepia opowieść o konkretne osoby i urzędy imperium rzymskiego. Jednym z takich zaczepów jest krótka wzmianka w Dziejach 18 o urzędniku imieniem Gallio. Dzięki fragmentom kamienia znalezionym w Delfach ta jedna linijka stała się dla badaczy Nowego Testamentu czymś w rodzaju zegara — najpewniejszym punktem, od którego można odmierzać chronologię życia apostoła Pawła.
Czym jest inskrypcja Gallio
Inskrypcja Gallio (nazywana też inskrypcją z Delf) to zespół marmurowych fragmentów odnalezionych przy świątyni Apollina w Delfach w Grecji. Pierwsze cztery fragmenty odkryła francuska ekipa archeologiczna (École française d’Athènes) w 1905 roku; w kolejnych latach i dekadach dołączono następne, aż do dziewięciu części. Scalającą je rekonstrukcję ogłosił André Plassart w 1967 roku, a pełne wydanie w korpusie Fouilles de Delphes ukazało się w 1970 roku.
Kamienie zawierają grecki odpis listu cesarza Klaudiusza do miasta Delfy. Cesarz — zaniepokojony wyludnieniem sławnego niegdyś sanktuarium — zachęca w nim, by osiedlali się tam nowi, dobrze urodzeni mieszkańcy. W nagłówku listu podane są tytuły cesarskie: dwunasta władza trybuńska (trib. pot. XII) oraz dwudziesta szósta aklamacja imperatorska (imp. XXVI). To właśnie te tytuły pozwalają datować dokument z dużą precyzją na 52 rok n.e. W treści Klaudiusz powołuje się na raport swojego „przyjaciela i prokonsula” — Lucjusza Juniusza Gallio. Fragment z zachowanym imieniem ΓΑΛΛΙΩΝ przechowywany jest dziś w Muzeum Archeologicznym w Delfach.
Warto dodać, że Gallio to postać znana także z innych źródeł: był starszym bratem filozofa Seneki (urodził się jako Lucjusz Anneusz Nowatus, a imię Junius Gallio przyjął po adopcji przez retora Lucjusza Juniusza Gallio). Historyczność samego urzędnika nie budzi więc wątpliwości niezależnie od Biblii.
Powiązanie z Pismem
Łukasz opisuje pobyt Pawła w Koryncie podczas drugiej podróży misyjnej. Apostoł „mieszkał tam przez rok i sześć miesięcy, nauczając u nich słowa Bożego” (Dz 18,11, UBG). W tym właśnie czasie doszło do konfrontacji przed rzymskim trybunałem:
A gdy Gallio był prokonsulem w Achai, Żydzi jednomyślnie powstali przeciw Pawłowi i przyprowadzili go przed sąd. (Dz 18,12, UBG)
Gallio oddalił oskarżenie jako spór wewnątrzżydowski i nie dopatrzył się przestępstwa przeciw prawu rzymskiemu. Łukasz odnotowuje przy tym jego postawę: „lecz Gallio na to nie zważał” (Dz 18,17, UBG). Kluczowy jest tu jednak nie sam wyrok, lecz precyzja terminologiczna. Łukasz nazywa Gallio dokładnie tym tytułem, który poświadcza kamień z Delf — prokonsulem senatorskiej prowincji Achaja. Achaja bywała zarządzana raz jako prowincja cesarska (przez legata), raz jako senatorska (przez prokonsula); po przywróceniu jej senatowi przez Klaudiusza w 44 roku, a więc w interesującym nas okresie lat 40. i 50. I wieku, była właśnie senatorska. Ewangelista trafił w szczegół administracyjny, który zmieniał się w czasie.
Jak inskrypcja datuje służbę Pawła
Rozumowanie badaczy przebiega tak. List Klaudiusza, dzięki tytulaturze cesarskiej, można osadzić w pierwszej połowie 52 roku n.e. (inne inskrypcje poświadczają dwudziestą siódmą aklamację imperatorską jeszcze przed 1 sierpnia 52 roku). Skoro cesarz cytuje raport Gallio jako świeży, prokonsul musiał urzędować mniej więcej w tym samym okresie. Prokonsulowie sprawowali urząd zwykle przez jeden rok, obejmując go latem. Stąd najczęstszy wniosek: Gallio był prokonsulem Achai od lata 51 do lata 52 roku n.e.
To daje stały punkt na osi czasu. Osiemnastomiesięczny pobyt Pawła w Koryncie i jego proces przed Gallio przypadają zatem na przełom 51 i 52 roku. Cofając i przesuwając się od tej daty, uczeni rekonstruują całą drugą podróż misyjną, czas powstania Listów do Tesaloniczan pisanych z Koryntu, a pośrednio także wcześniejsze i późniejsze wydarzenia z Dziejów. To pierwszy w miarę pewny numer w kalendarzu rodzącego się Kościoła — właśnie dlatego mówi się o „kotwicy” czy „zegarze” chronologii Nowego Testamentu. Znaczenie tego dokumentu dla datowania Pawła spopularyzował już na początku XX wieku Adolf Deissmann.
Co pewne, a co dyskutowane
- Pewne: Inskrypcja jest autentyczna, dobrze zachowana i wielokrotnie wydana krytycznie. Poświadcza historyczność Gallio oraz jego urząd prokonsula Achai — dokładnie tak, jak zapisał Łukasz.
- Pewne: List Klaudiusza pochodzi z około 52 roku n.e., co daje twardy zewnętrzny punkt odniesienia dla chronologii Pawła.
- Dyskutowane: Dokładny początek kadencji Gallio. Większość uczonych przyjmuje lato 51 – lato 52, lecz część opowiada się za 52–53. Różnica jednego roku wpływa na precyzyjne datowanie pobytu Pawła.
- Dyskutowane: Umiejscowienie procesu wewnątrz osiemnastu miesięcy pobytu — czy przypadł na początek, czy na koniec kadencji Gallio.
Uczciwość wymaga zaznaczenia, czego inskrypcja nie robi. Nie „udowadnia Biblii” ani treści nauczania Pawła. Potwierdza za to, że Łukasz jako historyk dysponował rzetelną wiedzą o realiach administracyjnych imperium — imieniu, urzędzie i czasie działania konkretnego rzymskiego urzędnika.
Inskrypcja Erastusa — świadek z tego samego miasta
Z Koryntem wiąże się druga znana inskrypcja. W 1929 roku American School of Classical Studies odsłoniła tam brukowany plac z łacińskim napisem: „Erastus w zamian za swój edylat położył [ten bruk] własnym kosztem”. Paweł, pisząc z Koryntu, przekazuje pozdrowienie: „Pozdrawia was (…) Erastus, szafarz miejski” (Rz 16,23, UBG). Zbieżność imienia, miasta i czasu jest uderzająca. Trzeba jednak zachować ostrożność: część badaczy utożsamia obie postacie, inni wskazują, że łaciński „edyl” to niekoniecznie ten sam urząd co grecki „oikonomos/szafarz” z listu Pawła, a sam bruk bywa datowany później niż czasy Pawła. Ta identyfikacja pozostaje więc prawdopodobna, ale sporna — inaczej niż mocno ugruntowana inskrypcja Gallio.
Znaczenie
Dla czytelnika, który traktuje Pismo jako wiarygodne świadectwo, kamień z Delf jest cichym potwierdzeniem tego, co Dzieje mówią wprost: opowieść o Pawle rozgrywa się w realnej geografii i realnym czasie imperium rzymskiego. Sola scriptura nie oznacza odcięcia od historii — przeciwnie, słowo Boże wpisane jest w konkretne daty i konkretnych ludzi. Wiara nie opiera się na fragmencie marmuru, lecz na Jeszui (Jezusie) i Jego zmartwychwstaniu. Gdy jednak archeologia i tekst natchniony spotykają się w jednym punkcie — nazwisku prokonsula sprzed dwóch tysięcy lat — mamy powód, by z większym zaufaniem czytać także to, czego kamień nie jest w stanie potwierdzić.
Źródła
- Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG) — Dzieje Apostolskie 18,11–17; List do Rzymian 16,23.
- André Plassart, „L’inscription de Delphes mentionnant le proconsul Gallion”, Revue des Études Grecques 80 (1967), s. 372–378 — rekonstrukcja tekstu inskrypcji (pełne wydanie: Fouilles de Delphes III.4, École française d’Athènes, 1970).
- Adolf Deissmann, Paul. A Study in Social and Religious History (oryg. niem. Paulus, 1911; wyd. ang. 1912) — chronologia Pawła w oparciu o prokonsulat Gallio.
- „Delphi Inscription”, Wikipedia (en.wikipedia.org) — zestawienie fragmentów, tytulatury Klaudiusza i datowania.
- Bryan Windle, „Gallio: An Archaeological Biography”, Bible Archaeology Report (2019).
- „Erastus, Gallio, and Paul”, Bible Odyssey (bibleodyssey.org) — na temat inskrypcji Erastusa i toczącej się dyskusji.