Niewiele wydarzeń ze Starego Testamentu zostało tak obficie udokumentowanych przez stronę „przeciwną” jak najazd asyryjskiego króla Sennacheryba na Judę w 701 r. p.n.e. Kroniki spisane na rozkaz samego najeźdźcy, monumentalne płaskorzeźby zdobiące jego pałac oraz warstwa zniszczenia odkopana na kopcu Lakisz razem tworzą jeden z najlepiej poświadczonych epizodów epoki królów Judy. Przyjrzyjmy się tym znaleziskom uczciwie: co mówią, na czym opiera się zgoda badaczy, a gdzie pozostają realne pytania.
Czym jest odkrycie
Pryzma Sennacheryba
Tzw. Pryzma Taylora to sześcioboczny, wypalany z gliny walec pokryty pismem klinowym, spisujący kampanie wojenne Sennacheryba (panował 705–681 p.n.e.). Zabytek nabył w 1830 r. w Niniwie (dziś okolice Mosulu w Iraku) brytyjski konsul Robert Taylor, a w 1855 r. British Museum kupiło go od jego wdowy; do dziś tam się znajduje. Znane są trzy niemal identyczne egzemplarze tych roczników: Pryzma Taylora (Londyn), tzw. Pryzma z Instytutu Orientalnego (Chicago) i Pryzma Jerozolimska (Izrael). To właśnie na nich pada słynne zdanie, w którym Sennacheryb chełpi się, że króla Ezechiasza (hebr. Chizkijahu) „zamknął jak ptaka w klatce” w jego własnym mieście, Jerozolimie.
Reliefy z Lakisz
Drugie świadectwo jest wizualne. W latach 1845–1847 młody brytyjski badacz Austen Henry Layard odkopał w Niniwie Pałac Południowo-Zachodni Sennacheryba. Jedną z sal — o szerokości około 12 metrów — w całości pokrywał cykl reliefów przedstawiający zdobycie jednego konkretnego judzkiego miasta: Lakisz. Widać na nich asyryjską rampę oblężniczą, tarany, łuczników, deportowanych mieszkańców i samego króla zasiadającego na tronie, z podpisem klinowym: „Sennacheryb, król świata, król Asyrii, zasiadł na tronie i dokonał przeglądu łupu z Lakisz”. Reliefy również trafiły do British Museum.
Kopiec Lakisz (Tel Lachish)
Trzecie świadectwo to sam teren. Wykopaliska — od ekspedycji Jamesa Starkeya w latach 30. XX w., przez badania Davida Ussiszkina z Uniwersytetu w Tel Awiwie (1973–1994), po nowsze analizy — odsłoniły na Tel Lachish gwałtownie zniszczoną warstwę osadniczą (tzw. poziom III), asyryjską rampę oblężniczą (jedyną znaną i zachowaną rampę tego typu z terenu starożytnego Bliskiego Wschodu), setki żelaznych grotów strzał, kamienie do proc, ślady pożaru oraz królewskie dzbany zaopatrzeniowe ze stemplem lmlk („należące do króla”) z czasów Ezechiasza. W 2021 r. zespół Josefa Garfinkla i Madeleine Mumcuoglu (Uniwersytet Hebrajski) wraz z badaczami z Oakland University zrekonstruował, z użyciem fotogrametrii i zdjęć z drona, jak Asyryjczycy usypali tę rampę.
Powiązanie z Pismem
Biblijna relacja o tej kampanii otwiera się od słów, które można zestawić wprost z asyryjskimi kronikami:
„W czternastym roku króla Ezechiasza Sennacheryb, król Asyrii, wyruszył przeciw wszystkim warownym miastom Judy i zdobył je. Wtedy Ezechiasz, król Judy, posłał do króla Asyrii do Lakisz, mówiąc: Postąpiłem źle, odstąp ode mnie. Cokolwiek na mnie nałożysz, poniosę. Król Asyrii nałożył więc na Ezechiasza, króla Judy, trzysta talentów srebra i trzydzieści talentów złota” (2 Krl 18,13–14, UBG).
Zwróćmy uwagę na szczegół: Pismo samo umieszcza asyryjską kwaterę główną właśnie w Lakisz — to stamtąd Sennacheryb wysyła do Jerozolimy poselstwo z Rabszakiem (2 Krl 18,17, UBG). Dokładnie to miasto uwiecznił potem na ścianach swojego pałacu. Biblia i najeźdźca niezależnie wskazują na ten sam punkt na mapie.
Co pewne, a co dyskutowane
Uczciwość wymaga rozdzielenia twardych ustaleń od interpretacji.
Co jest przedmiotem zgody badaczy
- Kampania Sennacheryba przeciw Judzie w 701 r. p.n.e. jest faktem historycznym, poświadczonym niezależnie po stronie asyryjskiej i biblijnej.
- Lakisz zostało oblężone i zdobyte przez Asyryjczyków — potwierdzają to kroniki, reliefy i warstwa zniszczenia na kopcu.
- Ezechiasz zapłacił Asyrii trybut; obie strony o tym wspominają.
- Jerozolima nie została zdobyta — co ważne, przyznaje to również sam Sennacheryb, który chwali się jedynie „zamknięciem” Ezechiasza, a nie zajęciem miasta.
Co pozostaje dyskutowane
- Wysokość trybutu. Biblia podaje 300 talentów srebra i 30 złota (2 Krl 18,14); pryzma wymienia 30 talentów złota i 800 talentów srebra. Liczba złota jest zgodna, srebra — nie. Badacze tłumaczą to różnicą standardów wagowych, doliczeniem darów (kosztowności, kości słoniowej) do sumy srebra albo odmienną księgowością obu stron.
- Dlaczego Sennacheryb odstąpił od Jerozolimy. Kroniki asyryjskie mówią o odebraniu trybutu i milczą o zdobyciu miasta. Pismo podaje inną przyczynę — nadprzyrodzoną klęskę w obozie (2 Krl 19,35–36, UBG: „Tej samej nocy Anioł Pana wyszedł i zabił w obozie Asyryjczyków sto osiemdziesiąt pięć tysięcy ludzi… Sennacheryb, król Asyrii, wycofał się więc i wyruszył. Wrócił i zamieszkał w Niniwie”). Wydarzenie to nie jest niezależnie poświadczone poza Biblią — a kronika spisana na chwałę króla z natury nie odnotowałaby takiej porażki.
- Jedna czy dwie kampanie. Część badaczy proponuje, że relacja biblijna łączy dwa różne najazdy; inni obstają przy jednym wydarzeniu z 701 r. Spór trwa i pozostaje otwarty.
Warto podkreślić: te znaleziska nie „udowadniają Biblii” w sensie rozstrzygnięcia wszystkich pytań. Pokazują natomiast, że realia — imiona, miejsca, przebieg wojny — opisane w 2 Księdze Królewskiej osadzone są w twardej, sprawdzalnej historii VIII w. p.n.e.
Znaczenie
Dla czytelnika, który traktuje Pismo jako najwyższy autorytet, znaczenie jest podwójne. Po pierwsze, biblijni narratorzy nie przemilczeli klęski Lakisz ani upokorzenia trybutem, choć nie były to fakty chlubne dla Judy — relacjonują historię także wtedy, gdy jest ona niewygodna. Po drugie — i to jest sedno tej opowieści — obie strony zgadzają się w jednym: potężna machina wojenna, która zmiotła Lakisz, nie zajęła Jerozolimy. Pismo przypisuje to nie sile Ezechiasza, lecz interwencji Jahwe, do którego król zwrócił się w modlitwie. To ostatnie jest twierdzeniem wiary, a nie ustaleniem archeologicznym. Ta sama linia wierności — od Jahwe, przez proroków, po Mesjasza Jeszuę (Jezusa) — jest osnową całej biblijnej historii. Kamień i glina z Niniwy nie zastąpią wiary, ale przypominają, że wiara ta nie wisi w próżni, lecz zaczepiona jest w realnym świecie królów, murów i oblężeń.
Źródła
- British Museum — karta katalogowa Pryzmy Sennacheryba (Pryzma Taylora, nr rej. 1855-10-3-1, nr muzealny 91032) oraz reliefów z Lakisz.
- Hasła encyklopedyczne (Wikipedia): „Sennacherib’s Annals”, „Lachish reliefs”, „Assyrian siege of Jerusalem”, „Tel Lachish” — z odsyłaczami do wydań źródłowych.
- David Ussishkin, publikacje z wykopalisk Tel Lachish (Uniwersytet w Tel Awiwie, 1973–1994) na temat poziomu III i rampy oblężniczej.
- Y. Garfinkel, J. W. Carroll, M. Pytlik, M. Mumcuoglu, „Constructing the Assyrian Siege Ramp at Lachish”, Oxford Journal of Archaeology 40 (2021), s. 417–439.
- Biblical Archaeology Society, „Sennacherib’s Siege of Lachish” (biblicalarchaeology.org).
- Times of Israel / Uniwersytet Hebrajski w Jerozolimie — komunikaty prasowe o rekonstrukcji rampy oblężniczej (2021).
- Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG) — cytaty z 2 Księgi Królewskiej.