W 1872 roku londyński British Museum stał się miejscem odkrycia, które wstrząsnęło ówczesnym światem nauki i teologii. Okazało się, że opowieść o wielkim potopie, ocalonym człowieku, arce, wypuszczanych ptakach i ofierze na górze nie jest znana wyłącznie z kart Biblii. Niemal identyczny schemat zapisano na glinianej tabliczce kilka wieków przed najstarszymi zachowanymi rękopisami Księgi Rodzaju. Dla jednych był to argument, że Biblia „tylko przepisała mity”. Dla czytelnika trzymającego się zasady sola scriptura to raczej pasjonujące świadectwo, że pamięć o realnym sądzie Jahwe przetrwała u wielu ludów — choć tylko w Piśmie zachowała czysty, monoteistyczny kształt.
Czym jest odkrycie
Chodzi o tzw. Tabliczkę Potopu — jedenastą z dwunastu tabliczek składających się na akadyjski Epos o Gilgameszu. Fragmenty pochodzą z biblioteki króla Aszurbanipala w Niniwie (Kujundżik, w pobliżu dzisiejszego Mosulu w Iraku), skąd tysiące glinianych tabliczek wydobyto na początku lat 50. XIX wieku podczas wykopalisk prowadzonych przez Austena Henry’ego Layarda i Hormuzda Rassama (standardowa wersja eposu została znaleziona przez Rassama w 1853 roku).
Treść odczytał i rozsławił George Smith, samouk zatrudniony w British Museum. 3 grudnia 1872 roku przedstawił swoje tłumaczenie „chaldejskiego opisu potopu” na posiedzeniu Society of Biblical Archaeology w Londynie; wśród słuchaczy był m.in. premier William Gladstone. W eposie bohaterem ocalonym z potopu jest Utnapisztim: buduje wielką łódź uszczelnioną smołą, zabiera rodzinę i zwierzęta, przeżywa potop, a statek osiada na górze Nimusz. Następnie wypuszcza kolejno gołębicę, jaskółkę i kruka, by sprawdzić, czy wody opadły, po czym składa ofiarę.
Sam Epos o Gilgameszu w tzw. wersji standardowej został zredagowany przez skrybę Sîn-lēqi-unninniego (ok. 1300–1000 p.n.e.), ale opiera się na jeszcze starszych, sumeryjskich i starobabilońskich opowieściach. Wątek potopu znany jest też z dwóch innych źródeł: eposu Atrahasis (najpełniejsza kopia starobabilońska datowana ok. 1650 p.n.e.), gdzie bogowie zsyłają potop, bo ludzie zbyt hałasują i się rozmnożyli, oraz z sumeryjskiej listy królów (najlepiej zachowanej na tzw. pryzmie Weld-Blundell, znalezionym w 1922 r. w Larsie, datowanym ok. 1800 p.n.e.), która wymienia władców panujących „przed potopem” przez fantastycznie długie okresy. Tabliczki Eposu o Gilgameszu i Atrahasisa przechowuje British Museum w Londynie, natomiast pryzmę Weld-Blundell — Ashmolean Museum w Oksfordzie.
Powiązanie z Pismem
Biblijny opis potopu z Rdz 6–8 zawiera zdumiewająco bliskie paralele. Tak Pismo relacjonuje początek kataklizmu:
„W sześćsetnym roku życia Noego, w drugim miesiącu, siedemnastego dnia tego miesiąca, w tym właśnie dniu, przerwały się wszystkie źródła wielkiej głębi i otworzyły się okna nieba. I deszcz padał na ziemię czterdzieści dni i czterdzieści nocy.” (Rdz 7,11–12, UBG)
Podobnie jak Utnapisztim, Noe buduje na polecenie Boga arkę, zabiera rodzinę i zwierzęta, a po opadnięciu wód statek osiada na górze: „I arka osiadła na górach Ararat w siódmym miesiącu, siedemnastego dnia tego miesiąca” (Rdz 8,4, UBG). Uderza zwłaszcza motyw wypuszczanych ptaków — u Noego kruk i trzykrotnie gołębica: „I gołębica wróciła do niego pod wieczór, a oto w dziobie zerwany liść oliwny. Tak Noe poznał, że wody opadły z powierzchni ziemi” (Rdz 8,11, UBG). W obu przekazach po wyjściu z arki pojawia się ofiara. To nie są luźne zbieżności — to ten sam szkielet wydarzeń.
Co pewne, a co dyskutowane
Pewne (konsensus badaczy):
- Tabliczki są autentyczne, dobrze udokumentowane i przebadane; pochodzenie Tabliczki Potopu z biblioteki Aszurbanipala w Niniwie nie budzi wątpliwości.
- Mezopotamskie opisy potopu (Gilgamesz, Atrahasis, lista królów) w zachowanych kopiach są starsze niż najstarsze zachowane rękopisy Księgi Rodzaju.
- Wspólne motywy — ostrzeżony człowiek, łódź uszczelniona smołą, ocalenie rodziny i zwierząt, osiadła na górze, wypuszczane ptaki, ofiara — są realne i niezaprzeczalne.
Dyskutowane (brak zgody):
- Kierunek zależności. Nauka krytyczna zwykle zakłada, że tekst hebrajski powstał pod wpływem starszych tradycji mezopotamskich. Inni badacze wskazują na wspólne, jeszcze starsze dziedzictwo lub niezależną pamięć jednego realnego wydarzenia. Warto pamiętać: data spisania rękopisu nie przesądza o wieku ustnej tradycji, którą on zapisuje.
- Historyczność i zasięg potopu (globalny czy lokalny) pozostają przedmiotem sporu naukowego.
- Fantastyczne długości panowań na sumeryjskiej liście królów (np. 28 800 lat) większość uczonych uznaje za symboliczne, nie dosłowne.
Uczciwość wymaga jasnego stwierdzenia: to odkrycie nie „udowadnia” Biblii. Pokazuje jednak, że opowieść o potopie była głęboko zakorzeniona w pamięci starożytnego Bliskiego Wschodu.
Znaczenie
Dla osoby stawiającej Pismo ponad tradycją najważniejsze są nie tyle podobieństwa, ile różnice teologiczne. W wersji babilońskiej potop jest kaprysem skłóconych, głodnych bóstw, które „gromadzą się nad ofiarą jak muchy” i same przerażają się skutkami kataklizmu. W Rdz działa jeden, suwerenny i sprawiedliwy Jahwe (PAN), a przyczyną sądu jest zło człowieka, nie hałas. Noe zostaje ocalony jako „sprawiedliwy przede mną w tym pokoleniu” (por. Rdz 7,1), po potopie pozostaje śmiertelny (inaczej niż ubóstwiony Utnapisztim), a historia wieńczy się przymierzem i znakiem tęczy.
Setki ludów na całym świecie zachowały własne podania o wielkim potopie. Dla czytelnika Biblii jest to spójne z myślą, że ludzkość niesie pamięć realnego sądu Bożego, którą w większości kultur zniekształcił politeizm, a którą Pismo przekazuje w czystej, monoteistycznej i moralnej formie. Epos o Gilgameszu nie osłabia więc wiarygodności Księgi Rodzaju — raczej pomaga dostrzec, jak wyjątkowe jest jej przesłanie o jednym Bogu, który sądzi grzech i ratuje sprawiedliwego.
Źródła
- George Smith (asyriolog) — Wikipedia (en.wikipedia.org/wiki/George_Smith_(Assyriologist))
- Encyclopaedia Britannica, hasło „George Smith” (britannica.com)
- Epic of Gilgamesh oraz Gilgamesh flood myth — Wikipedia (en.wikipedia.org/wiki/Epic_of_Gilgamesh)
- Atra-Hasis — Wikipedia (en.wikipedia.org/wiki/Atra-Hasis)
- „The Atrahasis Epic: The Great Flood & the Meaning of Suffering” — World History Encyclopedia (worldhistory.org)
- Sumerian King List oraz Weld-Blundell Prism — Wikipedia (en.wikipedia.org/wiki/Sumerian_King_List)
- „George Smith’s Other Find: The Babylonian Flood Tablet” — Biblical Archaeology Society (library.biblicalarchaeology.org)
- „The Motif of Releasing Birds in ANE Flood Stories” — TheTorah.com
- Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG): Rdz 7,1.11–12; Rdz 8,4.11