Skrybowie Biblia

Zigguraty Mezopotamii a wieża Babel

zigguraty-wieza-babel

Autor:

Redakcja Odkryj Biblię

w

Nad równiną Szinear (Mezopotamią) przez tysiąclecia wznosiły się potężne, schodkowe wieże świątynne — zigguraty. Największa i najsłynniejsza z nich, babiloński Etemenanki, nosiła sumeryjskie imię oznaczające „dom fundamentu nieba i ziemi”. Dla wielu czytelników Pisma to właśnie ta budowla — i cała tradycja mezopotamskiego budownictwa sakralnego — stanowi realne, materialne tło opowieści o wieży Babel z 11. rozdziału Księgi Rodzaju. Przyjrzyjmy się, co dokładnie odkryto, co jest pewne, a co pozostaje przedmiotem dyskusji.

Czym jest odkrycie

Zigguraty to charakterystyczne dla Mezopotamii wielopiętrowe wieże z cofającymi się tarasami, zwieńczone świątynią na szczycie. Najstarsze powstawały pod koniec III tysiąclecia p.n.e.; klasycznym przykładem jest ziggurat w Ur, wzniesiony przez króla Ur-Nammu (ok. XXI w. p.n.e.) ku czci boga księżyca Nanny (Sina). Budowano je z rdzenia z cegły suszonej na słońcu, wzmacnianego matami z trzciny, oblicowanego cegłą wypalaną i spajanego smołą (bitumenem) — dokładnie tą techniką, którą opisuje Księga Rodzaju.

Etemenanki — ziggurat Babilonu

Etemenanki był zigguratem poświęconym Mardukowi, głównemu bóstwu Babilonu. Jego pierwotna data budowy jest niepewna (proponuje się okres ok. 1500–1000 p.n.e.). W 689 r. p.n.e. asyryjski król Sennacheryb miał zburzyć Babilon wraz z wieżą. Odbudowę rozpoczął Asarhaddon, kontynuował Nabopolassar (założyciel państwa nowobabilońskiego), a wielką przebudowę ukończył jego syn Nabuchodonozor II (605–562 p.n.e.). Później, w 323 r. p.n.e., Aleksander Wielki kazał uprzątnąć gruz z myślą o odbudowie, do której nigdy nie doszło.

Fundamenty budowli odsłonił niemiecki archeolog Robert Koldewey, prowadzący wykopaliska w Babilonie w latach 1899–1914 z ramienia Niemieckiego Towarzystwa Orientalnego (Deutsche Orient-Gesellschaft). Po 1913 r. potwierdził on kwadratową podstawę zbliżoną do 91 × 91 m (pomiary: ok. 91,48 × 91,66 m). Wysokość jest sporna: starożytna tabliczka Esagila — kopia z Uruk z 229 r. p.n.e., dziś w Luwrze — opisuje siedem tarasów i podaje łączną wysokość 91 m, natomiast część współczesnych badaczy szacuje sam ziggurat na ok. 54 m, a z górną świątynią razem ok. 66 m. Dziś po monumencie pozostał zalany wodą wykop około 90 km na południe od Bagdadu.

Stela wieży Babel

Do najciekawszych źródeł ostatnich dekad należy tzw. Stela wieży Babel (MS 2063), opublikowana w 2011 r. przez asyriologa Andrew George’a w tomie Cuneiform Royal Inscriptions and Related Texts in the Schøyen Collection (CUSAS 17). Zabytek przedstawia Nabuchodonozora II obok schematycznego wizerunku zigguratu — widać na nim stopniową wieżę zwieńczoną świątynią (sześć tarasów i świątynia na szczycie, czyli siedem poziomów łącznie) oraz rzut poziomy budowli. To najstarsze znane przedstawienie tej wieży, współczesne jej przebudowie; nowsze badania (Olof Pedersén, 2024) wskazują, że stela pochodzi z samego Babilonu — jej fragmenty odnaleziono na wzgórzu Amran, tuż przy świątyni Esagila.

Powiązanie z Pismem

Opis z Księgi Rodzaju 11 uderzająco odpowiada realiom mezopotamskiego budownictwa: akcja rozgrywa się w ziemi Szinear (Babilonii), a budowniczowie używają wypalanej cegły i smoły — a nie kamienia i zaprawy typowych dla Kanaanu:

I mówili jeden do drugiego: Chodźcie, zróbmy cegły i wypalmy je w ogniu; i mieli cegłę zamiast kamienia, a smołę zamiast zaprawy. Potem powiedzieli: Chodźcie, zbudujmy sobie miasto i wieżę, której szczyt sięgałby do nieba, i uczyńmy sobie imię, abyśmy się nie rozproszyli po powierzchni całej ziemi. (Rdz 11,3–4, UBG)

Wieża „której szczyt sięgałby do nieba” i sama idea „domu fundamentu nieba i ziemi” wyrażają tę samą teologię, co zigguraty: miały łączyć ziemię z niebem i stanowić bramę do bóstwa. Znamienna jest gra słów w zakończeniu opowieści. Babilończycy tłumaczyli nazwę swojego miasta jako Bab-ilu — „brama boga”. Pismo świadomie ją przełamuje, wiążąc „Babel” z hebrajskim balal — „pomieszać”:

Dlatego nazwano je Babel, bo tam Pan pomieszał język całej ziemi. I stamtąd Pan rozproszył ich po całej powierzchni ziemi. (Rdz 11,9, UBG)

To, co budowniczowie chcieli uczynić „bramą boga” i pomnikiem własnego imienia, Jahwe (PAN) nazywa miejscem zamętu. Sedno tekstu nie dotyczy więc techniki, lecz ludzkiej pychy sięgającej po niebo bez Boga — i Bożego sądu, który rozprasza zjednoczoną w buncie ludzkość.

Co pewne, a co dyskutowane

Pewne (konsensus naukowy):

  • Zigguraty realnie istniały i są dobrze udokumentowane archeologicznie — od Ur po Babilon.
  • Etemenanki istniał fizycznie; jego fundamenty odsłonił Koldewey, a wymiary podstawy i etapy odbudowy potwierdzają wykopaliska oraz źródła klinowe.
  • Technika opisana w Rdz 11 (wypalana cegła + smoła) ściśle odpowiada mezopotamskiemu budownictwu, a nie palestyńskiemu — autor znał realia tego regionu.

Dyskutowane:

  • Czy Rdz 11 opisuje konkretnie Etemenanki, czy raczej zigguraty jako typ budowli. Zachowany Etemenanki pochodzi z epoki znacznie późniejszej niż wydarzenia z Księgi Rodzaju, choć na tym miejscu mogły stać wcześniejsze wieże.
  • Dokładna wysokość i wygląd babilońskiej wieży, w tym liczba kondygnacji (rozbieżność między tabliczką Esagila, przedstawieniem na steli a współczesnymi rekonstrukcjami).
  • Charakter samego przekazu biblijnego — historyczny opis konkretnej budowli czy szersza teologiczna refleksja nad Babilonem. To pytanie interpretacyjne, którego archeologia nie rozstrzyga.

Uczciwość wymaga podkreślenia: odkrycie zigguratów nie „udowadnia” wieży Babel ani nie potwierdza pomieszania języków. Pokazuje natomiast, że opis z Rdz 11 osadzony jest w autentycznych, weryfikowalnych realiach cywilizacji Mezopotamii.

Znaczenie

Dla czytelnika stojącego na gruncie sola scriptura zigguraty są cennym tłem, a nie „dowodem”. Potwierdzają, że biblijna relacja nie powstała w próżni: mówi o konkretnym miejscu (Szinear), konkretnej technologii i konkretnym typie budowli, którą można dziś oglądać w ruinach i na klinowej steli. Jednocześnie Pismo nie jest kroniką architektury — jego przesłanie jest teologiczne. Wieża, która miała być „bramą boga” i pomnikiem ludzkiego imienia, stała się znakiem rozproszenia. Ten sam motyw „Babilonu” — ludzkiej potęgi wynoszącej się ponad Stwórcę — przewija się przez całe Pismo. Archeologia pomaga nam lepiej zobaczyć scenę; sens tej sceny wykłada samo Słowo.

Źródła

Więcej wpisów