Skrybowie Biblia

Sodoma i Gomora w świetle archeologii

sodoma-gomora-archeologia

Autor:

Redakcja Odkryj Biblię

w

Zagłada Sodomy i Gomory to jeden z najbardziej znanych obrazów Księgi Rodzaju: miasta pochłonięte „siarką i ogniem” na oczach Abrahama. Od dziesięcioleci badacze pytają, czy archeologia rejonu Morza Martwego pozostawiła po tych „miastach równiny” jakikolwiek ślad. Odpowiedź jest ostrożna: mamy realne stanowiska ze zniszczeniami z epoki brązu, ale ich utożsamienie z konkretnymi miastami z Rdz 19 pozostaje przedmiotem uczciwego sporu — a najgłośniejsza w ostatnich latach praca naukowa mająca je wspierać została wycofana (retrakcja) z recenzowanego czasopisma.

Czym jest odkrycie

Najczęściej wskazywanym kandydatem na „miasta równiny” są stanowiska na południe i południowy wschód od Morza Martwego, na półwyspie Lisan w dzisiejszej Jordanii. Najważniejsze z nich to Bab edh-Dhra oraz oddalone o ok. 13 km na południe Numeira.

  • Bab edh-Dhra — stanowisko z wczesnej epoki brązu (ok. 3300–2000 p.n.e.). Zauważone przez Williama F. Albrighta w 1924 r., systematycznie badane najpierw przez Paula W. Lappa (cmentarzysko, 1965–1967), a następnie przez Waltera E. Rasta i R. Thomasa Schauba (osada, 1975–1981). Słynie z rozległego cmentarzyska — tysięcy grobów szybowych i tzw. domów kostnych (charnel houses) — jednego z największych z tego okresu na Bliskim Wschodzie. Miasto zostało opuszczone i nosi ślady wystawienia na działanie ognia pod koniec okresu wczesnobrązowego (EB III), z grubsza ok. 2350 p.n.e.
  • Numeira — mniejsze, ufortyfikowane miasto z tego samego okresu (EB III), ze śladami gwałtownego zniszczenia i wyraźnego pożaru.

To Rast i Schaub, w powiązaniu z badaniem powierzchniowym z 1973 r., zaproponowali, że pięć wczesnobrązowych stanowisk na tym obszarze (Bab edh-Dhra, Numeira, Feifa, Khanazir oraz Safi/Zoar) może odpowiadać pięciu „miastom równiny” z Księgi Rodzaju. Sam Rast pisał ostrożnie, że oba te miasta „mogą znajdować odbicie” w opowieściach o Sodomie i Gomorze — a nie że je „udowadniają”.

Powiązanie z Pismem

Relacja biblijna mówi o nagłej katastrofie ognia spadającego z nieba:

„Wtedy Pan spuścił deszcz siarki i ognia od Pana z nieba na Sodomę i Gomorę. I zniszczył te miasta, całą tę równinę i wszystkich mieszkańców tych miast, a także roślinność tej ziemi.” (Rdz 19,24–25, UBG)

Tekst przypisuje sąd bezpośrednio Jahwe (PAN); w przekładzie UBG czytamy „Pan”. Elementy, których szuka się archeologicznie, to ślady ognia, warstwy spalenizny i nagłego porzucenia. Numeira wyraźnie nosi ślady gwałtownego pożaru, a Bab edh-Dhra — ślady wystawienia na ogień i porzucenia (skala samego pożaru bywa różnie oceniana) — co czyni oba stanowiska fizycznie zgodnymi z ogólnym obrazem katastrofy, choć samo w sobie nie dowodzi tożsamości tych miast z Sodomą i Gomorą.

Co pewne, a co dyskutowane

Względnie pewne: Bab edh-Dhra i Numeira są realnymi, przebadanymi stanowiskami z wczesnej epoki brązu na południe od Morza Martwego, oba ze śladami zniszczenia (Numeira wyraźnie strawiona pożarem) oraz z rozległą kulturą pogrzebową. To fakt archeologiczny, niezależny od interpretacji biblijnej.

Wyraźnie dyskutowane:

  • Utożsamienie z Sodomą i Gomorą. To hipoteza, nie konsensus. Wielu badaczy jej nie przyjmuje, wskazując m.in. na niewielkie rozmiary stanowisk i trudności geograficzne w zestawieniu z opisem z Rdz.
  • Chronologia. Zniszczenie tych miast (ok. 2350 p.n.e., wczesny brąz) większość rekonstrukcji dziejów Abrahama umieszcza kilka wieków za wcześnie — patriarchów sytuuje się częściej w środkowej epoce brązu. To poważny problem dla „południowej” identyfikacji.
  • Hipoteza Tall el-Hammam. Steven Collins z Trinity Southwest University (nieakredytowanej uczelni o profilu inerrantystycznym), kierujący wykopaliskami na tym stanowisku od 2005 r., proponuje inne, „północne” położenie Sodomy — Tall el-Hammam, ok. 12,6 km na północny wschód od Morza Martwego, zniszczone w środkowej epoce brązu (wg zwolenników ok. 1650 p.n.e.), co ich zdaniem lepiej pasuje chronologicznie. We wrześniu 2021 r. w czasopiśmie Scientific Reports ukazał się artykuł twierdzący, że miasto zniszczył kosmiczny „airburst” (wybuch powietrzny meteoru/planetoidy skali Tunguskiej). Praca spotkała się z ostrą krytyką (m.in. fizyka Marka Boslougha) oraz udokumentowanymi zarzutami manipulacji ilustracjami (analiza Elisabeth Bik), i 24 kwietnia 2025 r. została oficjalnie wycofana (retrakcja) przez wydawcę. Autorzy zapowiedzieli polemikę i ponowną publikację, jednak zarówno teza o wybuchu powietrznym, jak i samo utożsamienie Tall el-Hammam z Sodomą są odrzucane przez większość naukowców.

Znaczenie

Dla czytelnika Pisma najuczciwszy wniosek brzmi: archeologia południowego Morza Martwego pokazuje, że w epoce brązu istniały tam prawdziwe miasta, które spłonęły lub zostały porzucone — realia spójne z tłem opowieści o „miastach równiny”. Pokazuje to, że geograficzne i kulturowe tło Księgi Rodzaju jest realistyczne, choć nie jest to dowód na konkretną identyfikację. Nie mamy natomiast tabliczki z napisem „Sodoma” ani dowodu na konkretny mechanizm zagłady; konkurencyjne hipotezy (Bab edh-Dhra vs Tall el-Hammam) różnią się o setki lat i kilometrów, a najgłośniejsza z nich nie przetrwała recenzji naukowej.

Pismo nie potrzebuje meteoru, by być prawdziwe — Rdz 19 wprost przypisuje sąd Bogu, nie ślepej sile natury. Archeologia dostarcza tu wiarygodnego kontekstu i zachęca do pokory: rozróżniajmy to, co ustalone, od tego, co dopiero badane. Sola scriptura oznacza, że fundamentem jest świadectwo Słowa, a odkrycia terenowe je oświetlają, ale nie zastępują.

Źródła

Więcej wpisów