Skrybowie Biblia

Pi-Ramzes i Semici w Egipcie

pi-ramzes-semici-egipt

Autor:

Redakcja Odkryj Biblię

w

Księga Wyjścia otwiera się dramatem: potomkowie Jakuba, osiedleni w Egipcie, zostają zaprzęgnięci do przymusowej pracy przy budowie królewskich miast. Tekst podaje nawet ich nazwy — Pitom i Ramzes. Przez dziesięciolecia sceptycy traktowali ten opis jako legendę. Tymczasem archeologia egipska ostatnich sześćdziesięciu lat odsłoniła realne miasto Ramzesa II, ogromną semicką ludność we wschodniej Delcie oraz dokumenty wymieniające z imienia azjatyckich niewolników w egipskich domach. Te znaleziska nie „dowodzą Biblii”, ale rysują tło, w którym opis z Księgi Wyjścia przestaje być anachronizmem, a staje się osadzony w konkretnej geografii i epoce.

Czym jest odkrycie

Pi-Ramzes odnaleziony w Qantir

Pi-Ramzes (egip. Pi-Ramesse, „Dom Ramzesa”) to nowa stolica wybudowana przez faraona XIX dynastii Ramzesa II (panowanie ok. 1279–1213 p.n.e.) we wschodniej Delcie Nilu. Przez długi czas błędnie lokalizowano ją w Tanis, gdzie Flinders Petrie kopał od 1884 roku i znalazł masy ramzesydzkich bloków i inskrypcji. Okazało się jednak, że te monumenty zostały tam przewiezione wtórnie — nie powstały na miejscu.

Właściwą lokalizację ustalił w latach 60. XX wieku austriacki egiptolog Manfred Bietak. Zrekonstruował on dawny układ odnóg Nilu i wykazał, że w czasach Ramzesa najbardziej wysunięte na wschód było ramię peluzyjskie — a nad nim leżało Qantir, ok. 30 km na południe od Tanis. Prowadzone tam wykopaliska (projekt Qantir-Piramesse, z niemieckim archeologiem Edgarem Puschem z muzeum w Hildesheim) odsłoniły metropolię rozciągającą się na ok. 18 km², z pałacami, warsztatami, stajniami dla setek koni i systemem kanałów. Badania magnetometryczne objęły ok. 30% obszaru, ale wykopano dotąd zaledwie ok. 0,5% centrum miasta.

Avaris i semicka Delta

Pi-Ramzes powstał tuż obok starszego ośrodka — Avaris (Tell el-Dab’a), badanego przez Bietaka od 1966 roku. Warstwy z ok. 1830 p.n.e. (środkowa epoka brązu) pokazują napływ ludności kananejskiej/lewantyńskiej: domy w stylu syro-palestyńskim, pochówki i kultura materialna obce Egiptowi. Z czasem Avaris stało się stolicą semickich Hyksosów (XV dynastia, ok. 1650–1550 p.n.e.). Wschodnia Delta była więc przez wieki miejscem realnej, licznej obecności ludów semickich — w regionie zwykle utożsamianym z biblijną ziemią Goszen.

Papirus brooklyński i semiccy niewolnicy

Papirus Brooklyn 35.1446 datowany jest na ok. 1809–1743 p.n.e. (Średnie Państwo, przełom XII/XIII dynastii). Jego rewers wymienia 95 służących przekazanych kobiecie o imieniu Senebtisi, z czego około 45 nosi imiona azjatyckie (północno-zachodnio-semickie); awers to lista ok. 80 osób zbiegłych z instytucji określanej jako obóz pracy. Dokument opublikował William C. Hayes w 1955 roku; papirus przechowuje dziś Brooklyn Museum w Nowym Jorku (pozyskany przez Charlesa E. Wilboura w latach 1881–1896). Wśród semickich imion pojawia się m.in. Szifra — to samo imię, które w Wj 1,15 nosi hebrajska położna (chodzi o zbieżność imienia, nie o tę samą osobę).

Powiązanie z Pismem

Rdzeń biblijnego opisu to jeden werset:

Ustanowiono więc nad nimi nadzorców, aby ich gnębili ciężarami. I lud Izraela zbudował dla faraona miasta na składy: Pitom i Ramzes. (Wj 1,11, UBG)

Miasto „Ramzes” większość egiptologów utożsamia właśnie z Pi-Ramzes w Qantir. Narracja poprzedza tę scenę informacją, że „nastał nad Egiptem nowy król, który nie znał Józefa” (Wj 1,8, UBG) — obraz zmiany dynastii i pogorszenia losu Semitów w Delcie. Charakter pracy również pokrywa się ze znaleziskami:

I uprzykrzali im życie uciążliwą pracą przy glinie i przy cegłach, i przy każdej robocie na polu. Do wszelkiej pracy zmuszali ich bez litości. (Wj 1,14, UBG)

Malowidła w grobowcu Rechmire w Tebach (TT100, XV w. p.n.e.) przedstawiają semickich i nubijskich robotników wyrabiających cegły mułowe pod okiem nadzorców z kijami — na potrzeby magazynu przy świątyni Amona. Papirus Anastasi IV wspomina o braku słomy do cegieł, co przywodzi na myśl późniejszą scenę z Wj 5,7 (UBG): „Już więcej nie będziecie dawać ludowi słomy do wyrobu cegły”. Z kolei papirus Leiden 348, z czasów Ramzesa II, nakazuje wydać zboże „Aperu, którzy ciągną kamień” — a termin Aperu / Apiru bywa (choć niepewnie) łączony z hebrajskim „Ibri”, Hebrajczyk.

Co pewne, a co dyskutowane

  • Pewne: Pi-Ramzes to realna stolica Ramzesa II w Qantir — identyfikacja jest dziś konsensusem naukowym.
  • Pewne: we wschodniej Delcie żyła przez wieki liczna ludność semicka (Avaris), a egipskie domy zatrudniały semickich niewolników wymienianych z imienia (papirus brooklyński). Semici pracowali też przy wyrobie cegieł (Rechmire).
  • Dyskutowane — lokalizacja Pitom: proponuje się Tell el-Retabeh (spichlerze, cechy miasta-składu, posągi Ramzesa II) albo Tell el-Maskhuta — przy czym inskrypcje z imieniem boga Atum (Pr-Itm, „Pi-Atum”) znaleziono na obu stanowiskach, co utrudnia rozstrzygnięcie, a główna osada w Maskhuta wydaje się dopiero z VII w. p.n.e. Oba leżą w Wadi Tumilat.
  • Dyskutowane — datowanie Wyjścia: nazwa „Ramzes” sugeruje realia XIII w. p.n.e. (tzw. data późna), podczas gdy 1 Krl 6,1 (480 lat przed świątynią Salomona) wskazuje na ok. 1446 p.n.e. (data wczesna). Część badaczy tłumaczy „Ramzes” aktualizacją starszej nazwy przez późniejszego redaktora — to otwarty spór.
  • Dyskutowane — związek z Izraelem: żadne z tych znalezisk nie wymienia „Izraela” w Egipcie ani nie „udowadnia” Wyjścia. Papirus brooklyński mówi o Semitach/Azjatach, nie wprost o Hebrajczykach. Najstarsza wzmianka o Izraelu (stela Merneptaha, ok. 1208 p.n.e.) umieszcza go już w Kanaanie, nie w Delcie.

Znaczenie

Dla czytelnika trzymającego się zasady sola scriptura te odkrycia mają wartość podwójną. Po pierwsze, osłabiają zarzut anachronizmu: miasto o nazwie „Ramzes”, semiccy niewolnicy w egipskich domach, przydziały pracy przy cegle i słomie, nadzorcy z kijami — to nie fantazja późnego pisarza, lecz realny świat epoki brązu w Delcie. Po drugie, uczą pokory wobec danych: archeologia potwierdza tło opowieści, ale nie zastępuje wiary ani nie „dowodzi” każdego szczegółu. Pismo pozostaje świadectwem o działaniu Jahwe, który usłyszał jęk swego ludu i wyprowadził go z Egiptu — a znaleziska z Qantir, Avaris i Brooklyn Museum pokazują, że ta historia rozgrywa się na twardym, dającym się wykopać gruncie, nie w mitycznej próżni.

Źródła

Więcej wpisów