Traktaty hetyckie a przymierze synajskie

Kiedy czytamy Dekalog i mowy Mojżesza, łatwo pomyśleć, że mamy przed sobą po prostu zbiór przykazań. Tymczasem archiwa odkryte w sercu Anatolii pokazały, że biblijne teksty przymierza mają formę prawną pokrewną tej, którą posługiwali się władcy starożytnego Bliskiego Wschodu, zawierając przymierza ze swoimi wasalami — a jej zalążek widać już w otwarciu Księgi Wyjścia 20. To jedno z tych odkryć, które nie „udowadniają Biblii”, ale pomagają zrozumieć, jak Izrael pojmował swoją więź z Jahwe.

Czym jest odkrycie

Od 1906 roku niemiecki archeolog Hugo Winckler — we współpracy z tureckim urzędnikiem Theodorem Makridim — prowadził wykopaliska w Boğazköy (dawniej Hattusa) w środkowej Turcji (z przerwami do 1912 roku). Odkryto tam stołeczne archiwa państwowe imperium Hetytów — około 25 000 tabliczek klinowych z II tysiąclecia przed naszą erą. Wśród nich znalazły się liczne traktaty międzynarodowe, w tym słynny traktat pokojowy między Ramzesem II a Hattusilisem III.

W 1931 roku prawnik Viktor Korošec, analizując te dokumenty, opisał stałą, powtarzalną strukturę hetyckich traktatów wasalnych (tzw. traktatów suzeren–wasal). Składała się ona zwykle z sześciu elementów:

• Preambuła — przedstawienie wielkiego króla (suzerena), który zawiera przymierze.
• Prolog historyczny — opis dotychczasowych dobrodziejstw władcy wobec wasala.
• Warunki (postanowienia) — najpierw podstawowe, potem szczegółowe; sercem jest żądanie wyłącznej lojalności.
• Przechowywanie dokumentu — nakaz złożenia kopii w świątyni i jej okresowego, publicznego odczytywania.
• Świadkowie — długa lista bóstw wezwanych na świadków przymierza.
• Błogosławieństwa i przekleństwa — za wierność i za złamanie przymierza.

W 1954 roku amerykański biblista George E. Mendenhall (w artykule „Covenant Forms in Israelite Tradition”, rozwiniętym w 1955 r.) jako pierwszy wyraźnie zestawił ten wzorzec z przymierzem synajskim. Wątek podjęli i rozbudowali m.in. Meredith G. Kline („Treaty of the Great King”, 1963) oraz egiptolog Kenneth A. Kitchen.

Powiązanie z Pismem

Najpełniej ten sześcioczłonowy układ widać w całej Księdze Powtórzonego Prawa (preambuła, prolog historyczny, prawa, świadkowie „niebo i ziemia”, błogosławieństwa i przekleństwa z Pwt 28) oraz w odnowieniu przymierza w Joz 24. Ale zalążek tej formy pojawia się już w otwarciu Dekalogu:

I Bóg mówił te wszystkie słowa: Ja jestem Pan, twój Bóg, który cię wyprowadził z ziemi Egiptu, z domu niewoli. Nie będziesz miał innych bogów przede mną.

(Wj 20,1–3, UBG)

Zwróćmy uwagę na dwuczłonową strukturę tego zdania. „Ja jestem Pan, twój Bóg” to preambuła — Jahwe przedstawia się jako wielki Król zawierający przymierze. „Który cię wyprowadził z ziemi Egiptu, z domu niewoli” to prolog historyczny — przypomnienie dobrodziejstwa, które poprzedza wszelkie żądania. Dopiero po tym pada pierwszy warunek: „Nie będziesz miał innych bogów przede mną” — czyli klasyczne dla traktatów wasalnych żądanie wyłącznej lojalności wobec jednego suzerena. Kolejność jest tu teologicznie doniosła: łaska i wyzwolenie są wcześniejsze niż prawo. Przykazania nie są warunkiem zbawienia z Egiptu, lecz odpowiedzią na już dokonane wybawienie.

Co pewne, a co dyskutowane

Warto uczciwie oddzielić fakty od interpretacji.

• Pewne: Archiwa hetyckie z Boğazköy są autentyczne i solidnie datowane na II tysiąclecie p.n.e. Istnienie strukturalnego podobieństwa między starożytnymi traktatami suzeren–wasal a biblijnymi tekstami przymierza (zwłaszcza Powtórzonego Prawa) jest w nauce szeroko uznane.
• Dyskutowane: Z jakiej epoki pochodzi wzorzec najbliższy Biblii — i co z tego wynika dla datowania Tory. Kitchen i Kline wskazywali, że prolog historyczny jest typowy dla traktatów hetyckich z II tysiąclecia, a niemal nieobecny w traktatach z I tysiąclecia. Ponieważ Powtórzone Prawo taki prolog zawiera, wnioskowali oni o formie sięgającej czasów Mojżesza.
• Kontrargument: Moshe Weinfeld („Traces of Assyrian Treaty Formulae in Deuteronomy”, 1965) oraz późniejsi badacze wykazali, że przekleństwa z Pwt 28 i klauzule lojalnościowe z Pwt 13 są uderzająco bliskie nowoasyryjskiemu Traktatowi Sukcesyjnemu Asarhaddona (672 r. p.n.e.). W 2009 r. w Tell Tayinat odkryto kolejną kopię tego traktatu (opublikowaną przez Jacoba Lauingera), co wzmocniło tezę, że część redakcji Powtórzonego Prawa może odzwierciedlać wzorce z VII wieku p.n.e.

Spór nie dotyczy więc tego, czy paralela istnieje — dotyczy jej kierunku i chronologii. Nie jest to argument „udowadniający” autorstwo Mojżeszowe ani „obalający” je; to raczej otwarta debata o tym, do którego typu traktatów tekst biblijny jest najbliższy.

Znaczenie

Niezależnie od rozstrzygnięcia sporu o datowanie, forma traktatu rzuca światło na samo serce biblijnej wiary. Przymierze z Jahwe nie jest bezosobowym kodeksem, lecz relacją zobowiązania wobec Króla, który najpierw wybawił swój lud. To właśnie dlatego Dekalog zaczyna się nie od nakazu, lecz od świadectwa: „który cię wyprowadził”. Wyłączna lojalność wobec jednego Boga — fundament pierwszego przykazania — jest odpowiednikiem wierności wasala wobec jednego suzerena, tyle że tu Suzerenem jest sam Stwórca.

Dla czytelnika trzymającego się zasady sola scriptura jest to cenne przypomnienie: prawo Boże ma charakter przymierza, a nie arbitralnego zestawu reguł. Odkrycie hetyckich archiwów nie dowodzi prawdziwości Pisma — pokazuje jednak, że biblijni autorzy posługiwali się realnym, zrozumiałym w swojej epoce językiem prawnym, by wyrazić więź Izraela z Jahwe.

Źródła

• V. Korošec, Hethitische Staatsverträge: Ein Beitrag zu ihrer juristischen Wertung, Leipzig 1931.
• G. E. Mendenhall, „Covenant Forms in Israelite Tradition”, The Biblical Archaeologist 17 (1954); wyd. rozszerzone: Law and Covenant in Israel and the Ancient Near East, 1955.
• M. G. Kline, Treaty of the Great King: The Covenant Structure of Deuteronomy, 1963.
• K. A. Kitchen, On the Reliability of the Old Testament, 2003.
• M. Weinfeld, „Traces of Assyrian Treaty Formulae in Deuteronomy”, Biblica 46 (1965), s. 417–427.
• J. Lauinger, „Esarhaddon’s Succession Treaty at Tell Tayinat: Text and Commentary”, Journal of Cuneiform Studies 64 (2012).
• Hasło „Bogazköy Archive”, Wikipedia — en.wikipedia.org/wiki/Bogazköy_Archive.
• E. C. Lucas, „Covenant, Treaty, and Prophecy”, Themelios (The Gospel Coalition).
• A. Koller, „Deuteronomy and Hittite Treaties”, Bible Interp (University of Arizona), 2014 — bibleinterp.arizona.edu.
• Cytat biblijny: Uwspółcześniona Biblia gdańska (UBG), Wj 20,1–3.