Na skraju doliny Jezreel, tam gdzie schodzi się ona z doliny Jordanu, wznosi się potężny kopiec — Tel Bet-Szean. To jedno z najdłużej zamieszkiwanych miejsc w całej Ziemi Świętej i zarazem scena jednego z najbardziej ponurych obrazów w dziejach Izraela: to na murze tego miasta Filistyni wystawili ciało pierwszego króla, Saula. Archeologia nie „udowadnia” tu Biblii, ale odsłania świat, w którym rozegrała się ta scena — miasto pełne pogańskich świątyń, przez wieki zależne od Egiptu.
Czym jest odkrycie
Bet-Szean (arab. Tell el-Husn, dziś Bet Sze’an w północnym Izraelu) to sztuczny kopiec (tel) usypany z około osiemnastu kolejnych warstw osadniczych, od epoki neolitu aż po czasy rzymsko-bizantyjskie. Pierwsze wielkie wykopaliska prowadziło Muzeum Uniwersytetu Pensylwanii (Penn Museum) w latach 1921–1933, pod kierunkiem kolejno Clarence’a S. Fishera, Alana Rowe’a i Geralda M. FitzGeralda.
Odkopano tam serię świątyń ze środkowej i późnej epoki brązu oraz obfity materiał egipski: monumentalne stele królów Setiego I i Ramzesa II, posąg Ramzesa III, a także słynną stelę „lwa i lwicy” (bywa też opisywana jako scena walki lwa z psem). Znaleziska te czynią z Bet-Szean najważniejsze skupisko zabytków egipskich odkrytych w Kanaanie — świadectwo, że miasto było przez długi czas egipskim garnizonem i ośrodkiem administracyjnym (XIX–XX dynastia). Zabytki rozproszone są dziś między Muzeum Rockefellera w Jerozolimie, Penn Museum w Filadelfii i Muzeum Izraela.
W latach 1989–1996 (po wcześniejszym, krótkim sondażu Yigaela Jadina i Szulamit Gewy w 1983 r.) teren przebadała ponownie ekspedycja Uniwersytetu Hebrajskiego w Jerozolimie pod kierunkiem prof. Amihaja Mazara. To jej publikacje (wielotomowe Excavations at Tel Beth-Shean 1989–1996) uporządkowały stratygrafię warstw z XIII–XI w. p.n.e. — czyli z okresu, do którego odnosi się historia Saula.
Powiązanie z Pismem
Po klęsce Izraela na górze Gilboa Filistyni znaleźli ciała poległych. Tekst UBG relacjonuje:
„Kiedy nazajutrz Filistyni przyszli, aby złupić zabitych, znaleźli Saula i jego trzech synów leżących na górze Gilboa.” (1 Sm 31,8, UBG)
„Jego zbroję położyli w świątyni Asztarty, a jego ciało przybili do muru Bet-Szean.” (1 Sm 31,10, UBG)
Równoległy przekaz dodaje jeszcze jedną świątynię: „Jego zbroję położyli w domu swoich bogów, a jego głowę powiesili w świątyni Dagona” (1 Krn 10,10, UBG). Pismo maluje więc Bet-Szean jako miasto pogańskich kultów — Asztarty (kananejskiej bogini) i Dagona (bóstwa kojarzonego z Filistynami). Odwagą i czcią wykazali się mieszkańcy Jabesz-Gilead, którzy nocą zdjęli ciała z muru i pogrzebali kości poległego króla (1 Sm 31,11–13, UBG).
Co pewne, a co dyskutowane
Ustalone i powszechnie przyjęte:
- Identyfikacja stanowiska z biblijnym Bet-Szean jest bezsporna — nazwa przetrwała w miejscowej toponimii, a położenie odpowiada opisom Pisma (strategiczny punkt u zbiegu dolin, blisko góry Gilboa).
- Miasto rzeczywiście było ośrodkiem intensywnego kultu pogańskiego: odkryto kilka świątyń oraz liczne przedmioty kultowe.
- Przez późną epokę brązu Bet-Szean było egipskim garnizonem — potwierdzają to stele i posągi faraonów.
Dyskutowane lub niepotwierdzone:
- Które to były świątynie. Alan Rowe utożsamiał dwie z odkrytych budowli wprost ze „świątynią Dagona” (świątynia południowa) i „świątynią Asztarty” (świątynia północna) z tekstu biblijnego. Żadna inskrypcja tego nie potwierdza, a dzisiejsi badacze traktują te etykiety z dużą ostrożnością — świątynie mają charakter egipsko-kananejski, poświęcone lokalnym i egipskim bóstwom (m.in. Mekalowi, „panu Bet-Szean”, znanemu z odnalezionej steli).
- Brak śladów Filistynów. To najpoważniejsze napięcie. W warstwach z XI w. p.n.e. archeolodzy nie znaleźli charakterystycznej ceramiki filistyńskiej ani innych śladów osadnictwa Filistynów. Miasto pozostawało raczej kananejskie (wcześniej pod kuratelą Egiptu). Uczciwie trzeba powiedzieć: materialny „ślad filistyński” na Bet-Szean jest nieuchwytny.
- Sam mur. Właściwy mur miasta z czasów Saula (XI w. p.n.e.) nie został odsłonięty — przykryła go późniejsza zabudowa rzymska i bizantyjska u podnóża kopca. Sam prof. Mazar zatytułował swój artykuł w Biblical Archaeology Review (38/2, 2012) pytaniem: „Czy króla Saula przybito do muru Bet-Szean?” — świadomie zostawiając je otwartym.
Znaczenie
Dla czytelnika Pisma Bet-Szean nie jest „dowodem”, lecz tłem, które nagle nabiera ostrości. Biblia opisuje realne, dobrze poświadczone miejsce — nie mityczną scenerię. Świątynie, egipskie wpływy i pogańskie kulty odpowiadają obrazowi miasta, w którym zbroję Saula złożono „w świątyni Asztarty”.
Rozbieżność co do Filistynów przypomina zarazem o pokorze wobec danych. Archeologia bywa niema tam, gdzie Pismo mówi wyraźnie; brak znaleziska nie jest dowodem nieistnienia, ale nie wolno go też naginać. Filistyni mogli kontrolować miasto politycznie, nie zostawiając odrębnej kultury materialnej, albo działać w sojuszu z Kananejczykami — to hipotezy, nie fakty.
Ostatecznie historia Saula to nie opowieść o archeologii, lecz o wierności. Pierwszy król Izraela, który odstąpił od słowa Jahwe (PAN), zginął na Gilboa, a jego ciało zawisło na murze pogańskiego miasta. Kości pogrzebali ci, którzy pamiętali dobro — mieszkańcy Jabesz-Gilead. Bet-Szean stoi jako niemy świadek tego, że odejście od Bożego prawa prowadzi ku śmierci, a wierność — nawet w drobnym geście pochówku — pozostaje w pamięci na pokolenia.
Źródła
- Penn Museum, Expedition Magazine — „Beth Shean Revisited” oraz „Contextualizing Penn’s Excavations at Beth Shean” (wykopaliska Uniwersytetu Pensylwanii 1921–1933).
- A. Rowe, „The Temples of Dagon and Ashtoreth at Beth-Shan”, The Museum Journal (Penn Museum) — pierwotna, dziś dyskutowana identyfikacja świątyń.
- N. Panitz-Cohen, A. Mazar (red.), Excavations at Tel Beth-Shean 1989–1996, t. I–III, Israel Exploration Society i Uniwersytet Hebrajski w Jerozolimie (2006–2009).
- A. Mazar, „Was King Saul Impaled on the Wall of Beth Shean?”, Biblical Archaeology Review 38/2 (2012).
- Biblical Archaeology Society, „Beth Shean in the Bible and Archaeology” (biblicalarchaeology.org).
- Hasło „Beit She’an”, Wikipedia (przegląd historii wykopalisk i znalezisk).
- Pismo Święte: 1 Sm 31,8–13; 1 Krn 10,10 (Uwspółcześniona Biblia Gdańska, UBG).