Poncjusz Piłat to jedna z najczęściej wymienianych postaci Nowego Testamentu — to za jego urzędowania został ukrzyżowany Jeszua (Jezus). Przez wieki sceptycy pytali jednak, czy ten rzymski namiestnik w ogóle istniał poza kartami Ewangelii. Odpowiedź przyniosła wapienna płyta wydobyta z ziemi w Cezarei Nadmorskiej. To pierwsze i jedyne współczesne Piłatowi świadectwo epigraficzne, które wprost wymienia jego imię i urząd.
Czym jest odkrycie
W czerwcu 1961 roku włoska misja archeologiczna pod kierunkiem Antonia Frovy (Uniwersytet w Mediolanie) prowadziła wykopaliska w rzymskim teatrze w Cezarei Nadmorskiej (Caesarea Maritima) na wybrzeżu dzisiejszego Izraela. Cezarea była rzymską stolicą administracyjną prowincji Judei i siedzibą namiestnika. Blok wapienny odkryła archeolog Maria Teresa Fortuna Canivet — kamień był wtórnie wykorzystany jako element schodów teatru, a jego pierwotnie zapisana powierzchnia została częściowo skuta.
Płyta ma około 82 cm wysokości, 65 cm szerokości i 21 cm grubości. Mimo uszkodzeń zachowały się kluczowe fragmenty czterowierszowego łacińskiego napisu. Uczeni rekonstruują go (fragmenty w nawiasach to uzupełnienia) następująco:
[DIS AVGVSTI]S TIBERIÉVM
[…PONTI]VS PILATVS
[PRAEF]ECTVS IVDA[EA]E
[…FECIT D]E[DICAVIT]„…Tyberieum (poświęcone) Boskim Augustom… Poncjusz Piłat, prefekt Judei… ufundował, poświęcił”.
Bezspornie czytelne są słowa TIBERIEVM, …VS PILATVS oraz …ECTVS IVDA…E — czyli imię Poncjusz Piłat i tytuł prefekt Judei (łac. praefectus Iudaeae). Oryginał przechowuje dziś Muzeum Izraela w Jerozolimie, a w samej Cezarei można oglądać wierną kopię (odlew) ustawioną w miejscu odkrycia.
Powiązanie z Pismem
Nowy Testament wielokrotnie wymienia Piłata z imienia. Najdobitniej w modlitwie pierwszych uczniów:
„Rzeczywiście bowiem Herod i Poncjusz Piłat z poganami i ludem Izraela zebrali się przeciwko twemu świętemu Synowi, Jezusowi, którego namaściłeś” (Dz 4,27, UBG).
Sam kamień pochodzi z Cezarei — tego samego miasta, które w Dziejach Apostolskich pojawia się jako siedziba rzymskiej władzy nad Judeą. Gdy życie apostoła Pawła było zagrożone, rzymski oddział przewiózł go z Jerozolimy właśnie tam, przed oblicze namiestnika:
„Tamci przyjechali do Cezarei, oddali list namiestnikowi i stawili przed nim Pawła” (Dz 23,33, UBG).
Warto zauważyć, że Pismo konsekwentnie nazywa rzymskich zarządców Judei greckim słowem hēgemōn — „namiestnik”, „zarządca” — terminem ogólnym, obejmującym różne stopnie urzędu. Kamień z Cezarei dopełnia ten obraz precyzyjnym tytułem urzędowym: praefectus, prefekt.
Co pewne, a co dyskutowane
Jako uczciwi badacze Pisma odróżniajmy fakty od interpretacji.
- Pewne (konsensus nauki): autentyczność inskrypcji nie budzi wątpliwości. Napis pochodzi z I wieku (czas urzędowania Piłata to ok. 26–36 r. n.e.), wprost podaje imię Poncjusza Piłata oraz jego tytuł prefekt Judei, w kontekście dedykacji budowli ku czci cesarza.
- Znaczący szczegół: późniejsi rzymscy pisarze, np. Tacyt (Roczniki 15,44), nazywali Piłata prokuratorem — tytułem, który wszedł w użycie dla zarządców Judei dopiero za cesarza Klaudiusza. Kamień potwierdza, że w czasach Piłata poprawnym tytułem był prefekt. To drobiazg świadczący o wierności źródeł co do realiów epoki.
- Dyskutowane: rekonstrukcja pierwszego i ostatniego wiersza oraz znaczenie słowa Tiberieum. Tradycyjnie widziano w nim świątynię lub budowlę poświęconą cesarzowi Tyberiuszowi. Géza Alföldy zaproponował (odczyt szeroko dyskutowany), że chodziło o latarnię morską odbudowaną przez Piłata dla żeglarzy (nautis). Nad odczytem brakujących liter pracowało wielu uczonych i pełna zgoda co do uzupełnień nie została osiągnięta.
Znaczenie
Nie powiedzielibyśmy, że kamień „udowadnia Biblię” — wiara opiera się na Słowie Jahwe, a nie na kamieniach. Odkrycie ma jednak realną wagę historyczną. Do 1961 roku o Piłacie wiedzieliśmy wyłącznie ze źródeł pisanych: Nowego Testamentu, Józefa Flawiusza, Filona z Aleksandrii i późniejszych autorów rzymskich. Płyta z Cezarei dostarczyła pierwszego namacalnego, współczesnego mu dowodu — kamiennego świadectwa, że człowiek, który zasiadł do sądu nad Mesjaszem, był rzeczywistą postacią, sprawującą realny urząd w konkretnym miejscu i czasie.
Dla czytelnika stojącego na gruncie sola scriptura to wsparcie, nie fundament: potwierdza, że relacje Ewangelii i Dziejów są zakorzenione w twardych realiach rzymskiej Judei — z właściwym tytułem urzędu i właściwą stolicą prowincji. Ziemia i kamień milcząco świadczą o tym, o czym Pismo mówi wprost.
Źródła
- A. Frova, L’iscrizione di Ponzio Pilato a Cesarea, „Rendiconti dell’Istituto Lombardo” 95 (1961) — pierwsza publikacja odkrycia.
- Corpus Inscriptionum Iudaeae/Palaestinae (CIIP), t. II, nr 1277 — naukowe wydanie inskrypcji.
- Muzeum Izraela w Jerozolimie — instytucja przechowująca oryginał kamienia.
- G. Alföldy, Pontius Pilatus und das Tiberieum von Caesarea Maritima, „Scripta Classica Israelica” 18 (1999) — alternatywna rekonstrukcja napisu.
- Hasło „Pilate stone”, Wikipedia (en.wikipedia.org/wiki/Pilate_stone) — zestawienie danych o odkryciu, wymiarach i przechowywaniu.
- Baza „Judaism and Rome”, CIIP II 1277 (judaism-and-rome.org) — komentarz do tytulatury praefectus i kontekstu dedykacji.