Na glinianych skorupach sprzed ponad 2500 lat, wydobytych ze zgliszczy judzkiej twierdzy Lakisz, zachowało się imię Boga Izraela — Jahwe. Krótkie listy wojskowe, pisane atramentem tuż przed upadkiem Judy, otwierają się formułą w rodzaju „niech Jahwe da mojemu panu usłyszeć wieść pomyślną”. To jedno z najmocniejszych pozabiblijnych świadectw, że imię Jahwe było w codziennym, powszechnym użyciu wśród Judejczyków — dokładnie w tym czasie, o którym mówi prorok Jeremiasz.
Czym jest odkrycie
„Listy z Lakisz” (ostrakony z Lakisz) to zbiór glinianych skorup zapisanych atramentem — ostraka były w starożytności tanim materiałem do pisania. Wydobyto je w Tell ed-Duweir w Szefeli, stanowisku powszechnie utożsamianym z biblijnym Lakisz.
- Kto i kiedy: większość odkrył brytyjski archeolog James Leslie Starkey w styczniu–lutym 1935 r., podczas ekspedycji Wellcome–Marston. Skorupy leżały w spalonej wartowni bramy miejskiej. Trzy kolejne znaleziono w 1938 r. — razem 21 ostrakonów.
- Pierwsze wydanie: teksty odczytał i opublikował w 1938 r. Harry Torczyner (późniejszy Naftali Herz Tur-Sinai).
- Datowanie: ok. 590–586 p.n.e., z warstwy zniszczenia pochodzącej z babilońskiego oblężenia za panowania króla Sedekiasza, gdy Nabuchodonozor II zdobył Lakisz (588/586 p.n.e.).
- Gdzie są dziś: większość (siedemnaście) przechowuje British Museum w Londynie; część (m.in. list nr 6) znajduje się w Muzeum Rockefellera we wschodniej Jerozolimie.
- Imię Boże: imię Jahwe (hebr. JHWH) pojawia się w listach wprost i wielokrotnie — głównie w formułach pozdrowienia. Ponadto w imionach nadawców i wymienionych osób powszechnie występuje element teoforyczny „-jahu” (u około dwudziestu osób), przy jednoczesnym braku imion zbudowanych na innym bóstwie.
Powiązanie z Pismem
Najściślejszy związek z Biblią to nie samo imię, lecz geografia. List IV donosi, że nadawca wypatruje sygnałów ogniowych z Lakisz „bo nie widzimy [już] Azeki”. Lakisz i Azeka to dokładnie te dwa warowne miasta, które według Jeremiasza jako ostatnie stawiały opór Babilończykom:
„Gdy wojsko króla Babilonu walczyło przeciwko Jerozolimie i przeciwko wszystkim pozostałym miastom Judy: przeciwko Lakisz i przeciw Azece. Tylko bowiem te warowne miasta pozostały z miast Judy.” (Jr 34,7, UBG)
Prorok opisuje tę samą chwilę, którą oświetlają skorupy: babilońska machina dobija resztki judzkich twierdz. Ostrakony i tekst Jeremiasza pochodzą z tego samego świata i tej samej warstwy dziejów.
Ciekawy jest sam zapis imienia. UBG, zgodnie z tradycją zastępowania świętego imienia tytułem, oddaje hebrajskie JHWH słowem „Pan”. Ostrakony pokazują natomiast, jak to imię brzmiało w ustach zwykłych żołnierzy — Jahwe. To zresztą to samo imię, którego znieważenie wypomina Judzie Jeremiasz w tym samym rozdziale: lud zawarł przymierze „w domu nazywanym moim imieniem” (Jr 34,15, UBG), a potem — „splugawiliście moje imię” (Jr 34,16, UBG).
Co pewne, a co dyskutowane
Pewne (konsensus badaczy):
- Ostrakony są autentyczne i dobrze osadzone chronologicznie w schyłkowej fazie Królestwa Judy.
- Imię Jahwe występuje w nich wprost i było w powszechnym, codziennym użyciu; imiona osobowe budowano na tym imieniu, bez śladu Baala w tym zbiorze. To mocne świadectwo prymatu kultu Jahwe w Judzie tuż przed wygnaniem.
Dyskutowane (ostrożnie):
- Odczyt zdania „nie widzimy [już] Azeki” bywa różnie interpretowany — czy Azeka zdążyła już upaść, czy chodzi o coś innego. Część skorup jest uszkodzona, a wczesne odczyty Torczynera były później korygowane.
- Wzmianka o pewnym „proroku” w jednym z listów (nr 3) bywa spekulacyjnie łączona z Jeremiaszem lub z prorokiem Uriaszem (por. Jr 26) — to hipoteza, nie fakt.
- Uczciwie: listy nie „dowodzą” ksiąg Jeremiasza. Pokazują zbieżny kontekst historyczny i realia epoki, a nie wprost potwierdzają biblijną narrację.
Znaczenie
Dla czytelnika Pisma odkrycie ma kilka warstw. Po pierwsze, imię Jahwe nie jest ani późniejszym wynalazkiem, ani czymś rzadkim czy ukrywanym — w Judzie VI w. p.n.e. było żywe i obecne nawet w polowej korespondencji wojskowej, tak jak zakłada tekst biblijny. Po drugie, zbieżność geografii (Lakisz, Azeka) i realiów (sygnały ogniowe, oblężenie) osadza słowa Jeremiasza w konkretnym, materialnym świecie, który można dotknąć w muzeum.
Dla nurtu powrotu do korzeni płynie stąd zachęta: skoro judzcy żołnierze zwyczajnie posługiwali się imieniem Jahwe w codziennym pozdrowieniu, tym bardziej warto traktować je z należną czcią i nie gubić go całkiem za zasłoną tytułów. Skorupy z Lakisz nie „udowadniają Biblii”, ale pozwalają usłyszeć imię Boże tak, jak wybrzmiewało u schyłku Judy.
Źródła
- Biblia, Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Księga Jeremiasza 34,7.15–16.
- „Lachish letters”, Wikipedia (przegląd odkrycia, datowania i miejsca przechowywania).
- Biblical Archaeology Society, „The Lachish Letters” (biblicalarchaeology.org).
- „Lachish Ostraca”, Encyclopedia.com.
- Abigail Zammit, The Lachish Letters: A Reappraisal of the Ostraca discovered in 1935 and 1938 at Tell ed-Duweir (DPhil, Oxford 2016), Oxford University Research Archive (ora.ox.ac.uk).
- The British Museum — kolekcja ostrakonów z Lakisz (m.in. List 2, nr BM 125702).