Ewangelia Jana 19 stawia przed nami rzymskiego namiestnika Judei, Poncjusza Piłata, który wydaje wyrok na Jeszuę (Jezusa). Przez stulecia jedynym materialnym śladem tej postaci — poza źródłami literackimi (Ewangelie, Józef Flawiusz, Tacyt, Filon) — był tzw. Kamień Piłata z Cezarei Nadmorskiej, odkryty w 1961 roku. W 2018 roku do dyskusji wszedł drugi zabytek noszący to imię: skromny brązowy pierścień z Herodionu. Warto jednak od razu zaznaczyć — jest to świadectwo znacznie bardziej dyskutowane niż kamień z Cezarei.
Czym jest odkrycie
Przedmiotem jest niewielki pierścień ze stopu miedzi (brązu), pełniący prawdopodobnie funkcję sygnetu pieczętnego. Na jego owalnej tarczy (bezelu) wygrawerowano krater — antyczne naczynie do mieszania wina z wodą — otoczony greckimi literami ΠΙΛΑΤΟ, odczytanymi jako „Piłata” (of Pilatus). Zabytek datowany jest szeroko na okres od I wieku p.n.e. do połowy I wieku n.e.
- Gdzie: Herodion (Herodium) — pałac-forteca Heroda Wielkiego na południe od Jerozolimy, w pobliżu Betlejem. W okresie rzymskim miejsce pełniło też funkcje administracyjne.
- Kiedy znaleziono: pierścień wydobyto już podczas wykopalisk w sezonie 1968–1969, prowadzonych przez prof. Gideona Foerstera (Uniwersytet Hebrajski w Jerozolimie). Przez dziesięciolecia leżał w magazynie nierozpoznany.
- Kiedy odczytano: napis udało się odczytać dopiero po oczyszczeniu i sfotografowaniu przedmiotu specjalną kamerą w laboratoriach Izraelskiego Urzędu Starożytności (IAA).
- Publikacja: odczyt ogłoszono w 2018 roku na łamach czasopisma naukowego Israel Exploration Journal (68:2). Autorami opracowania są Shua Amorai-Stark, Malka Hershkovitz, Gideon Foerster, Yakov Kalman, Rachel Chachy i Roi Porat (obecny kierownik wykopalisk w Herodionie).
Powiązanie z Pismem
Imię Piłata pojawia się w Nowym Testamencie wielokrotnie, a w Ewangelii Jana 19 to on prowadzi przesłuchanie i ostatecznie wydaje Jeszuę na ukrzyżowanie. To Piłat każe sporządzić napis na krzyżu:
„Sporządził też Piłat napis i umieścił na krzyżu. A było napisane: Jezus z Nazaretu, król Żydów.” (J 19,19, UBG)
Na żądanie, by zmienić treść tabliczki, namiestnik odpowiada krótko: „Co napisałem, to napisałem” (J 19,22, UBG). Ewangelia przedstawia więc Piłata jako realnego, rzymskiego zarządcę Judei sprawującego władzę sądowniczą — i właśnie ten historyczny urząd potwierdza epigrafika. Kamień z Cezarei podaje jego imię po łacinie (PONTIVS PILATVS) wraz z tytułem prefekta (praefectus). Pierścień z Herodionu bywa przedstawiany jako „drugie po kamieniu świadectwo imienia namiestnika” — ta popularna teza wymaga jednak ostrożności, o czym niżej.
Co pewne, a co dyskutowane
Względnie pewne:
- Pierścień jest autentycznym, starożytnym zabytkiem pochodzącym z wykopalisk w Herodionie i datowanym na przełom er.
- Na tarczy widnieje krater, a wokół niego greckie litery, które część badaczy odczytuje jako ΠΙΛΑΤΟ.
- To przedmiot tani i prosty — nie luksusowy sygnet bogatego urzędnika.
Wyraźnie dyskutowane:
- Czy w ogóle czyta się „Piłat”. Werner Eck (Uniwersytet w Kolonii) i Avner Ecker (Uniwersytet Bar-Ilan) w studium opublikowanym w czasopiśmie ’Atiqot uznali odczyt „Pilato” za „możliwy, lecz bardzo mało prawdopodobny” — z powodu niepewnej identyfikacji poszczególnych liter i wątpliwości, czy dwa wiersze napisu w ogóle tworzą jedno słowo.
- Czy należał do Piłata. Nawet zwolennicy odczytu w większości nie przypisują pierścienia samemu prefektowi — tani stop miedzi nie pasuje do rangi rzymskiego namiestnika. Sami autorzy publikacji z 2018 roku uznali, że mógł on należeć raczej do kogoś z administracji Piłata (np. urzędnika stemplującego dokumenty), do innej osoby o imieniu Pilatus, członka rodziny lub wyzwoleńca.
- Argumenty przeciw związkowi z Piłatem. Eck i Ecker wskazują, że rzymski prefekt posługiwałby się w sprawach urzędowych łaciną (jak na kamieniu z Cezarei), a nie greką — i to greką tak niestarannie wykonaną; że krater był w tym czasie raczej symbolem żydowskim niż rzymskim; oraz że jakość wykonania nie licuje z urzędem. Sami przyznają jednak, że nie potrafią zaproponować pewnego, alternatywnego odczytu.
- Miejsce przechowywania. Zabytek należy do zespołu znalezisk z Herodionu opracowywanych pod pieczą Izraelskiego Urzędu Starożytności; szczegółowej, publicznej informacji o stałej ekspozycji brak.
Znaczenie
Uczciwie trzeba powiedzieć: pierścień z Herodionu nie „udowadnia Biblii” i nie jest twardym dowodem na Poncjusza Piłata. W przeciwieństwie do kamienia z Cezarei — który pozostaje głównym, niekwestionowanym epigraficznym potwierdzeniem historyczności Piłata i jego tytułu — pierścień jest zabytkiem spornym już na poziomie odczytu imienia. Jeśli odczyt „Pilato” jest trafny, dołącza on do rzadko poświadczonego imienia Pilatus w rzymskiej Judei i dobrze wpisuje się w administracyjny kontekst regionu. Jeśli sceptycy mają rację — pierścień pozostaje po prostu jednym z wielu antycznych sygnetów.
Dla czytelnika Pisma płynie stąd trzeźwa lekcja: naszym fundamentem jest Słowo (sola scriptura), a nie kolejne sensacyjne nagłówki. Archeologia potrafi oświetlić realny, rzymski świat, w którym rozgrywa się relacja Jana 19 — świat prefektów, procesów i egzekucji poza murami Jerozolimy. Ale to Pismo, a nie brązowy pierścień, jest świadkiem, że w tym właśnie świecie Jeszua (Jezus) stanął przed Piłatem i został wydany na ukrzyżowanie.
Źródła
- S. Amorai-Stark, M. Hershkovitz, G. Foerster, Y. Kalman, R. Chachy, R. Porat, „An Inscribed Copper-Alloy Finger Ring from Herodium Depicting a Krater”, Israel Exploration Journal 68:2 (2018).
- Biblical Archaeology Society, „Was Pontius Pilate’s Ring Discovered at Herodium?” — https://www.biblicalarchaeology.org/daily/biblical-artifacts/inscriptions/pontius-pilate-ring-herodium/
- Biblical Archaeology Society, „Pontius Pilate’s Ring Reexamined” (studium W. Ecka i A. Eckera w ’Atiqot) — https://www.biblicalarchaeology.org/daily/ancient-cultures/ancient-israel/pontius-pilates-ring-reexamined/
- BiblePlaces.com, „Name of Pilate Discovered on Ring Found at Herodium” (2018) — https://www.bibleplaces.com/blog/2018/11/name-of-pilate-discovered-on-ring-found/
- The Times of Israel, „2,000-year-old 'Pilate’ ring just might have belonged to notorious Jesus judge” (2018) — https://www.timesofisrael.com/2000-year-old-ring-engraved-with-pilate-may-have-belonged-to-notorious-ruler/
- Haaretz, „One Pilate Ring to Confuse Them All” (2023) — https://www.haaretz.com/archaeology/2023-05-31/ty-article/one-pilate-ring-to-confuse-them-all/00000188-71e7-d2d1-afbe-7deffb1f0000
- Cytat biblijny: Ewangelia Jana 19,19.22, Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG).