Skrybowie Biblia

Zwój Świątynny z Qumran (11QT)

Zwój Świątynny z Qumran (11QT)

Autor:

Redakcja Odkryj Biblię

w

Wśród rękopisów znad Morza Martwego jeden wyróżnia się długością i formą — liczy niemal osiem i pół metra, a jego autor każe mówić samemu Bogu w pierwszej osobie, jakby to nie Mojżesz, lecz sam Jahwe (PAN) dyktował prawo od nowa. Skąd wzięła się idea „nowej Tory” poświęconej świątyni, ofiarom i królowi? I dlaczego ten rękopis przez lata leżał ukryty pod podłogą sklepu w Betlejem, zanim w czasie wojny sześciodniowej trafił w ręce izraelskich badaczy?

Zwój Świątynny z Qumran (11QT)
Public domain, via Wikimedia Commons

Czym jest to „odkrycie”

Zwój Świątynny (hebr. Megillat ha-Miqdasz, oznaczenie naukowe 11Q19, dawniej 11QT) został znaleziony prawdopodobnie w lutym 1956 roku przez beduinów z plemienia Ta’amira w Jaskini 11 pod Qumran, ok. dwóch kilometrów na północ od głównego stanowiska. Rękopis trafił do antykwariusza Chalila Iskandera Szahina, zwanego Kando, w Betlejem, gdzie leżał schowany — według relacji w pudle po butach pod płytkami podłogi w jego sypialni. Jigael Jadin (Yigael Yadin) dowiedział się o zwoju już w 1960 roku, lecz wtedy transakcja nie doszła do skutku. Ostatecznie rękopis trafił do Izraela w czerwcu 1967 roku, w czasie wojny sześciodniowej: Jadin, doradca wojskowy, skierował żołnierzy do domu Kando w zajętym Betlejem, gdzie go odnaleziono. Kando otrzymał odszkodowanie ok. 105 tys. dolarów, sfinansowane częściowo przez rząd Izraela, częściowo przez fundację Wolfsona.

To największy ze zwojów qumrańskich: ma ok. 8,15 metra długości (pierwotnie może nawet 8,75 m), składa się z osiemnastu-dziewiętnastu zszytych arkuszy skóry i mieści ok. 65–66 kolumn tekstu. Skóra jest wyjątkowo cienka — ok. jednej dziesiątej milimetra — co czyni ten zwój także najcieńszym z odnalezionych w Qumran. Pismo to kwadratowe pismo herodiańskie, datowane paleograficznie na I połowę I w. n.e. — to jednak wiek kopii, nie samego tekstu, który powstał wcześniej. Jadin opublikował edycję hebrajską w 1977 r., angielskie tłumaczenie w 1983 r. Zwój jest dziś eksponowany w Sanktuarium Księgi (Shrine of the Book), oddziale Muzeum Izraela w Jerozolimie.

Ponad połowa tekstu poświęcona jest szczegółowemu opisowi idealnej świątyni jerozolimskiej — wymiarom, bramom, dziedzińcom i wyposażeniu — w skali przewyższającej świątynię Salomona i tę odbudowaną przez Heroda. Reszta łączy prawa o ofiarach i czystości, zaczerpnięte głównie z Księgi Wyjścia, Kapłańskiej i Liczb, z przepisami Księgi Powtórzonego Prawa. Zwój wprowadza też własny kalendarz świąt: obok znanych z Biblii dodaje nieznane jej dotąd święto Drewna (sześciodniowa ceremonia dostarczania drewna na ołtarz przez kolejne pokolenia) oraz święta Nowego Wina, Nowego Oliwy i wprowadzenia kapłanów w urząd. Jedna z najbardziej charakterystycznych części to Prawo Króla (kolumny 56–59), rozbudowujące biblijne ograniczenia władcy — limity liczby żon, koni i bogactwa oraz podporządkowanie króla radzie kapłańskiej.

Najbardziej uderzającą cechą literacką zwoju jest to, że niemal cały czas mówi w nim sam Bóg, w pierwszej osobie — nawet w fragmentach przejętych z Księgi Powtórzonego Prawa, gdzie w tekście biblijnym mówcą jest Mojżesz, a o Bogu mówi się w trzeciej osobie. Autor zastępuje imię Boże i formy „PAN powiedział” zaimkami „ja” i „mnie”. Efekt jest taki, że tekst przedstawia się nie jako komentarz do Tory, lecz jako bezpośrednie słowo samego Jahwe.

Powiązanie z Pismem

Ten zwój wiąże się z Księgą Powtórzonego Prawa nie bez powodu — to właśnie jej rozdziały 12–23 stanowią szkielet, wokół którego autor buduje swoją wersję prawa świątynnego, ofiarniczego i królewskiego. Punktem wyjścia dla całej wizji architektonicznej zwoju jest idea centralnego miejsca kultu, znana z „Lecz do miejsca, które Pan, wasz Bóg, wybierze ze wszystkich waszych pokoleń, aby tam umieścić swoje imię i zamieszkać, właśnie tam będziecie uczęszczać i tam będziecie przychodzić” (Pwt 12,5 UBG). Zwój Świątynny rozwija tę myśl w dziesiątki kolumn opisu wymiarów, bram i dziedzińców — świątyni, jaka w zamyśle autora powinna była powstać.

Najwyraźniejsze echo biblijne widać jednak w Prawie Króla. Tekst Powtórzonego Prawa mówi: „Tego tylko ustanowisz królem nad sobą, którego Pan, twój Bóg, wybierze. […] Tylko niech nie pomnaża sobie koni ani nie prowadzi ludu do Egiptu, aby nabyć wiele koni […]. Nie będzie też pomnażał sobie żon, aby jego serce się nie odwróciło; niech nie nabywa zbyt wiele srebra i złota” (Pwt 17,15-17 UBG). Zwój z Qumran bierze te trzy krótkie ograniczenia i rozbudowuje je w kodeks: konkretne liczby żon i koni, sposób prowadzenia wojny, a nawet skład rady doradczej króla złożonej z kapłanów i starszych.

Jest w tym pewien paradoks: ta sama Księga Powtórzonego Prawa, z której autor tak obficie czerpie, zawiera zastrzeżenie: „Nie dodawajcie do słowa, które ja wam nakazuję, ani z niego nie ujmujcie, abyście przestrzegali przykazań Pana, waszego Boga, które ja wam nakazuję” (Pwt 4,2 UBG). Zwój Świątynny, który właśnie dodaje nowe święta i nową wersję prawa królewskiego, zdaje się balansować na granicy tego zakazu — czyniąc to jednak w sposób typowy dla żydowskiej literatury okresu Drugiej Świątyni, gdzie rozwijanie Tory było uznawaną formą interpretacji, nie jej odrzuceniem.

Co pewne, a co dyskutowane

Niepodważalne są okoliczności fizyczne: miejsce i przybliżona data znalezienia (Jaskinia 11 pod Qumran, ok. 1956 r.), droga zwoju przez ręce Kando aż po przejęcie go przez stronę izraelską w 1967 roku, wymiary rękopisu, obecna lokalizacja oraz historia publikacji przez Jadina — fakty potwierdzone niezależnie zarówno przez relacje Jadina, jak i dokumentację Muzeum Izraela.

  • Autorstwo i środowisko powstania. Jadin określił zwój mianem „Tory według esseńczyków”, sugerując centralny dokument prawny wspólnoty z Qumran. Inni badacze, m.in. Hartmut Stegemann, kwestionują to — zwracają uwagę, że tekst nie jest wprost cytowany w bezspornie sekciarskich pismach qumrańskich i nie zawiera ich typowej terminologii (np. „Jachad”). Według tej hipotezy zwój powstał wcześniej, w kręgach kapłańskich (być może sadockich), niezwiązanych bezpośrednio z osadą w Qumran, a dopiero potem trafił do jej biblioteki.
  • Data powstania tekstu. Kopia z Jaskini 11 pochodzi paleograficznie z I połowy I w. n.e., lecz sam tekst jest znacznie starszy. Odkrycie pokrewnego fragmentu 4Q524 pozwoliło ustalić, że treść istniała już pod koniec II w. p.n.e. — stąd większość hipotez lokuje powstanie kompozycji w okresie hasmonejskim (II–I w. p.n.e.), choć pojawiały się też propozycje sięgające okresu perskiego.
  • Status tekstu dla twórców. Nie ma zgody, czy zwój miał funkcjonować jako pismo równoprawne Torze, czy raczej jako autorytatywny komentarz lub utopijna wizja świątyni, nigdy niezamierzona do realizacji.
  • Liczba kolumn. W literaturze pojawiają się liczby 65 i 66 — rozbieżność wynika z rekonstrukcji uszkodzonych fragmentów na końcu zwoju.

Z uwagi na to rozróżnienie — pewność co do samego artefaktu i sporność interpretacji jego pochodzenia oraz statusu — status tematu pozostaje „potwierdzone”: przedmiot, jego opis fizyczny i historia odkrycia nie budzą wątpliwości, dyskusja dotyczy wyłącznie tego, kto i po co go napisał.

Znaczenie

Zwój Świątynny pokazuje coś, czego sama lektura ksiąg biblijnych nie ujawnia wprost: judaizm okresu Drugiej Świątyni nie był jednolity. Obok tekstów, które później złożyły się na kanon hebrajski, krążyły też inne, ambitne próby dopowiedzenia i uporządkowania prawa Mojżeszowego — zwłaszcza w sprawach tak newralgicznych jak kształt świątyni, czystość rytualna czy granice władzy króla. To ważny kontekst dla czytania samej Księgi Powtórzonego Prawa: widać, jak poważnie potraktowano tam ograniczenia władzy monarszej i ideę jednego miejsca kultu — na tyle poważnie, że jedna z żydowskich wspólnot poczuła potrzebę napisania na ten temat własnego, znacznie obszerniejszego kodeksu.

Warto zachować proporcje: Zwój Świątynny nie jest częścią kanonu biblijnego i nie „potwierdza” wydarzeń opisanych w Piśmie w sensie dowodowym — to samodzielna, żydowska kompozycja z okresu międzytestamentalnego, świadectwo pracy interpretacyjnej nad Torą, a nie zapis historii. Jego wartość leży gdzie indziej: pokazuje, z jaką powagą już ponad sto lat przed zburzeniem Świątyni przez Rzymian dyskutowano o granicach królewskiej władzy i o tym, jak powinien wyglądać dom, w którym — używając języka Powtórzonego Prawa — Bóg „umieszcza swoje imię”.

Źródła

Więcej wpisów