Zanim powstał Nowy Testament, pierwsi chrześcijanie i greckojęzyczni Żydzi czytali Stary Testament po grecku. Ale skąd wiadomo, jak ten grecki tekst wyglądał na długo przed Chrystusem, zanim jeszcze powstały wielkie kodeksy pergaminowe znane z muzeów? Odpowiedzią są strzępy papirusu wydobyte z egipskiego piasku – a jeden z nich kryje w sobie zagadkę, nad którą uczeni spierają się od dziesięcioleci: hebrajskie imię Boga wpisane ręcznie w środek greckiego tekstu.
Czym jest to „odkrycie”
Septuaginta (LXX) to greckie tłumaczenie hebrajskiej Biblii, którego początki sięgają Aleksandrii w Egipcie. Według legendarnej relacji z tzw. Listu Arysteasza siedemdziesięciu dwóch tłumaczy miało przełożyć Torę na zlecenie Ptolemeusza II w III w. p.n.e. Współcześni badacze przyjmują ostrożniej, że Pięcioksiąg przetłumaczono w pierwszej połowie III w. p.n.e., a pozostałe księgi dochodziły stopniowo przez kolejne dwa stulecia. Pytanie, jak wyglądał ten tekst, zanim ustandaryzowały go późniejsze kodeksy, przez wieki pozostawało bez materialnej odpowiedzi.
Zmieniły to dwa znaleziska papirusowe z Fajum w Egipcie. Papirus Rylands 458 odnalazł w 1917 roku badacz J. Rendel Harris; opublikował go w 1936 roku C. H. Roberts. To osiem drobnych fragmentów (oznaczonych literami a–h), pochodzących ze zwoju z Księgą Powtórzonego Prawa – zachowały się fragmenty Pwt 23,24–24,3; 25,1–3; 26,12; 26,17–19; 27,15 i 28,2 oraz 28,31–33. Na podstawie analizy paleograficznej pisma datuje się go na połowę II w. p.n.e. Przed odkryciem zwojów znad Morza Martwego uchodził za najstarszy znany rękopis Septuaginty. Dziś przechowywany jest w Bibliotece Johna Rylandsa w Manchesterze (sygn. Greek P. 458).
Papirus Fouad 266 odkryto w tym samym regionie Fajum w 1939 roku. Zachowało się aż 117 fragmentów zwoju obejmujących część Księgi Rodzaju i Księgi Powtórzonego Prawa (m.in. Pwt 31,28–32,7). Pierwsze wydanie tekstu opublikował William G. Waddell w 1944 roku, a pełną, fotograficzną edycję wszystkich fragmentów – Zaki Aly i Ludwig Koenen dopiero w 1980 roku. Paleograficznie datuje się go najczęściej na I w. p.n.e., choć część badaczy (m.in. Paul Kahle) wskazywała nawet na II w. p.n.e. Fragmenty katalogowane są jako Rahlfs 847, 848 i 942, a przechowuje je Société Royale de Papyrologie w Kairze (kolekcja nazwana na cześć króla Fu’ada I).
To, co czyni Fouad 266 wyjątkowym, to sposób zapisu imienia Bożego. W greckim tekście, w miejscach odpowiadających hebrajskiemu Tetragramowi (JHWH), skryba nie napisał greckiego kyrios („Pan”), lecz – ponad trzydzieści razy – wstawił Tetragram w kwadratowym piśmie hebrajsko-aramejskim (tzw. ktaw aszuri), wyraźnie odróżniającym się od otaczających go greckich liter. Co ciekawe, wygląda na to, że zrobiła to inna ręka niż główny kopista: pierwszy skryba zostawiał w tekście puste miejsca, a drugi wypełniał je hebrajskim imieniem.
Powiązanie z Pismem
Oba papirusy to dosłownie fragmenty Piątej Księgi Mojżeszowej – tekstu mów Mojżesza wygłoszonych na równinach Moabu, tuż przed wejściem Izraela do Kanaanu. Rylands 458 zachował m.in. formułę odnowienia przymierza: „Dziś oświadczyłeś, że Pan jest twoim Bogiem, że będziesz chodził jego drogami, przestrzegał jego ustaw, przykazań i praw oraz że będziesz słuchał jego głosu” (Pwt 26,17 UBG) oraz kontynuację: „Że wywyższy cię ponad wszystkie narody, które uczynił, w chwale, w sławie i we czci, i że masz być ludem świętym dla Pana, swego Boga, tak jak powiedział” (Pwt 26,19 UBG) – to właśnie te wersety, co do joty, zachowały się na jednym z ośmiu fragmentów papirusu.
Fouad 266 z kolei obejmuje początek Pieśni Mojżesza, w tym słowa szczególnie wymowne wobec zagadki Tetragramu wpisanego w ten sam papirus: „Będę bowiem głosił imię Pana. Uznajcie wielkość naszego Boga” (Pwt 32,3 UBG). Tekst mówiący wprost o „głoszeniu imienia” Boga zachował się na zwoju, w którym imię to zapisano nie greckim tytułem, lecz hebrajskimi literami – co samo w sobie jest dla badaczy przedmiotem refleksji.
Znaczenie tych papirusów wykracza poza samą Torę. To właśnie z greckiej Septuaginty, a nie bezpośrednio z hebrajskiego tekstu masoreckiego, cytowali najczęściej autorzy Nowego Testamentu – szacuje się, że około dwóch trzecich starotestamentowych cytatów w pismach apostolskich odpowiada brzmieniu LXX. Dzięki takim świadkom jak Rylands 458 i Fouad 266 wiadomo, że ta grecka Biblia, z której korzystali Jeszua (Jezus) i apostołowie, istniała i była kopiowana w społeczności żydowskiej co najmniej sto–dwieście lat przed ich czasami – nie była więc późniejszym wytworem chrześcijańskim, lecz odziedziczonym, wcześniej ugruntowanym tekstem.
Co pewne, a co dyskutowane
- Pewne: istnienie, miejsce znalezienia (region Fajum) i podstawowa zawartość obu papirusów nie budzą sporu – są to fizyczne, opublikowane i skatalogowane rękopisy, dostępne do wglądu (Manchester i Kair). Nie budzi też wątpliwości, że oba są znacznie starsze niż wielkie kodeksy pergaminowe Septuaginty (Watykański, Aleksandryjski) z IV–V w. n.e.
- Dyskutowane – kto jest „najstarszy”: tytuł „najstarszego rękopisu LXX” bywa kwestionowany. Datowanie paleograficzne (na podstawie stylu pisma) ma z natury margines błędu rzędu dziesięcioleci, a konkurentem dla Rylands 458 jest znaleziony w Qumran (grota 4) fragment 4QLXXDeut (4Q122), opublikowany dopiero w 1992 roku przez Patricka Skehana – zachowuje on zaledwie kilka słów z Pwt 11,4, ale również datowany jest na II w. p.n.e. Precyzyjne uszeregowanie, który z fragmentów powstał wcześniej, pozostaje przedmiotem dyskusji specjalistów, nie da się go rozstrzygnąć jednoznacznie.
- Dyskutowane – znaczenie Tetragramu w Fouad 266: to najbardziej sporny punkt. Paul Kahle uważał, że oryginalna Septuaginta zawsze zapisywała imię Boże po hebrajsku, a greckie kyrios wprowadzono dopiero później, w środowisku chrześcijańskim. Albert Pietersma argumentował przeciwnie – że puste miejsca w tekście mają rozmiar dokładnie odpowiadający sześciu greckim literom słowa ΚΥΡΙΟΣ, co sugeruje, iż pierwotny przekład zawierał właśnie ten grecki tytuł, a wstawienie Tetragramu było późniejszą, „hebraizującą” korektą. Ludwig Koenen proponował wyjaśnienie praktyczne: główny skryba mógł nie mieć uprawnień lub kompetencji do zapisania świętego imienia i zostawiał miejsce dla drugiego, wyspecjalizowanego kopisty. Emanuel Tov i Patrick Skehan z kolei nie widzą potrzeby zakładania żadnej późniejszej redakcji. Konsensusu wśród badaczy brak.
- Status tematu: podstawowe fakty (istnienie, treść, przybliżone datowanie obu papirusów) są dobrze udokumentowane i niekwestionowane w literaturze naukowej, dlatego status „potwierdzone” z mapy tematów jest uzasadniony – zastrzeżenie dotyczy wyłącznie interpretacji zapisu imienia Bożego w Fouad 266, gdzie różne szkoły badawcze wyciągają odmienne wnioski z tych samych, niepodważanych danych fizycznych.
Znaczenie
Rylands 458 i Fouad 266 to fizyczne kotwice, które przesuwają historię greckiej Biblii o kilka stuleci przed epokę wielkich kodeksów. Pokazują, że tłumaczenie Tory na grekę nie było ani spekulacją, ani późniejszym pobożnym mitem – istniały realne zwoje, kopiowane i czytane w żydowskich synagogach Egiptu jeszcze przed nadejściem ery chrześcijańskiej. To właśnie z takiej, wcześniej ugruntowanej greckiej tradycji czerpali autorzy Nowego Testamentu, gdy przytaczali słowa Prawa i Proroków.
Papirus Fouad 266 dorzuca do tego drugą warstwę znaczenia: dowodzi, że przynajmniej w niektórych kręgach żydowskich diaspory hebrajskie imię Boże traktowano z taką czcią, że nawet w greckim przekładzie nie odważono się go przełożyć ani zapisać zwykłym greckim alfabetem – pozostawiano je w oryginalnym, świętym piśmie. Bez względu na to, którą z konkurencyjnych interpretacji tego zjawiska przyjmie się za bardziej prawdopodobną, sam fakt takiego zapisu świadczy o wadze, jaką nadawano temu imieniu w praktyce kopiowania Pisma na przełomie er.
Źródła
- Wikipedia (EN), Papyrus Rylands 458 – dane o odkryciu (1917, J. Rendel Harris), wydaniu C. H. Robertsa (1936), zawartości fragmentów i datowaniu paleograficznym: en.wikipedia.org/wiki/Papyrus_Rylands_458
- Wikipedia (EN), Papyrus Fouad 266 – dane o odkryciu (1939, Fajum), edycjach (Waddell 1944; Aly i Koenen 1971), Tetragramie i sporze badaczy (Kahle, Pietersma, Koenen, Tov): en.wikipedia.org/wiki/Papyrus_Fouad_266
- University of Manchester, John Rylands Research Institute and Library – cyfrowy katalog rękopisu Greek P.458: digitalcollections.manchester.ac.uk/view/MS-GREEK-P-00458
- Wikipedia (EN), 4Q122 – dane o konkurencyjnym qumrańskim świadku Pwt 11,4, dacie i wydaniu Patricka Skehana (1992): en.wikipedia.org/wiki/4Q122
- Wikipedia (EN), Septuagint – tło historyczne przekładu, datowanie najstarszych fragmentów, wykorzystanie LXX przez autorów Nowego Testamentu: en.wikipedia.org/wiki/Septuagint
- Cytaty biblijne: Uwspolczesniona Biblia Gdanska (UBG), Pwt 26,17.19; 32,3