Skrybowie Biblia

Denar Tyberiusza — „czyj to wizerunek?”

Denar Tyberiusza — „czyj to wizerunek?”

Autor:

Redakcja Odkryj Biblię

w

Gdy przeciwnicy chcieli podchwycić Jezusa w mowie, sięgnęli po pozornie prostą monetę. Wystarczyło, że wziął ją do ręki i zadał jedno pytanie: „Czyj to wizerunek i napis?”. Co takiego było wybite na tym kawałku srebra, że odpowiedź na to pytanie do dziś uważa się za jedną z najzręczniejszych ripost w historii? I czy naprawdę wiemy, jaką monetę wtedy podano?

Denar Tyberiusza — „czyj to wizerunek?”
Fot. DrusMAX, CC BY-SA 3.0, via Wikimedia Commons

Czym jest to „odkrycie”

Nie chodzi tu o pojedyncze znalezisko wykopane z ziemi, lecz o cały, masowo bity typ monety, który zachował się w tysiącach egzemplarzy w muzeach i kolekcjach na całym świecie. Mowa o srebrnym denarze cesarza Tyberiusza (panował w latach 14–37 n.e.), w numizmatyce katalogowanym jako RIC I² 30. To właśnie ten typ tradycyjnie utożsamia się z „monetą podatkową” z ewangelicznej sceny.

Denar był standardową rzymską monetą srebrną. Egzemplarze tego typu ważą około 3,8–3,9 grama (zachowany okaz w zbiorach American Numismatic Society, nr inw. 1948.19.1043, waży 3,86 g przy średnicy 18 mm). Wartość jednego denara odpowiadała mniej więcej dziennemu zarobkowi najemnego robotnika — to ta sama moneta, którą w przypowieści o robotnikach w winnicy gospodarz umawia się płacić za dzień pracy (Mt 20,2). Bito je głównie w mennicy w Lugdunum (dzisiejszy Lyon w Galii), która za Tyberiusza była główną cesarską mennicą metali szlachetnych.

Sam obraz i napisy na monecie są kluczem do całej sceny:

  • Awers (przód): uwieńczona wawrzynem głowa Tyberiusza zwrócona w prawo, w otoku napis TI CAESAR DIVI AVG F AVGVSTVS. Rozwija się to jako Ti(berius) Caesar Divi Aug(usti) F(ilius) Augustus — „Tyberiusz Cezar, syn Boskiego Augusta, August”. Zwrot Divi Augusti Filius odwoływał się do faktu, że zmarłego Oktawiana Augusta oficjalnie zaliczono w poczet bogów (deifikacja), a więc panujący cesarz przedstawiał się jako „syn boga”.
  • Rewers (tył): zasiadająca na ozdobnym krześle kobieca postać w draperii, z gałązką i długim berłem, w otoku napis PONTIF MAXIM, czyli Pontifex Maximus — „najwyższy kapłan”. Był to najwyższy urząd kapłański państwa rzymskiego, który Tyberiusz łączył we własnej osobie.

Siedzącą kobietę badacze najczęściej identyfikują jako Liwię — wdowę po Auguście i matkę Tyberiusza — przedstawioną w postaci Pax, bogini pokoju. Ta identyfikacja nie jest jednak pewna; bywa też odczytywana po prostu jako personifikacja Pokoju albo kapłanka. Ten sam typ rewersu z hasłem PONTIF MAXIM bito przez cały czas panowania Tyberiusza, dzięki czemu monety te są dziś stosunkowo pospolite.

Powiązanie z Pismem

Scena „grosza czynszowego” pojawia się we wszystkich trzech Ewangeliach synoptycznych: u Marka (12,13-17), Mateusza (22,15-22) i Łukasza (20,20-26). Faryzeusze i herodianie chcą zmusić Jezusa do wypowiedzi, która skompromituje go albo wobec rzymskiej władzy, albo wobec ludu. Pytają wprost o podatek pogłówny płacony cesarzowi — daninę, którą Judea została objęta po tym, jak w 6 r. n.e. stała się prowincją rzymską. Sam ten podatek był drażliwy politycznie: to właśnie sprzeciw wobec niego wywołał bunt Judasza Galilejczyka (por. Dz 5,37).

Jezus prosi o monetę i odwraca pułapkę jednym pytaniem:

„A on poznał ich obłudę i powiedział do nich: Czemu wystawiacie mnie na próbę? Przynieście mi grosz, żebym mógł go zobaczyć. I przynieśli mu. A on ich zapytał: Czyj to wizerunek i napis? Odpowiedzieli mu: Cesarza.” (Mk 12,15-16 UBG)

„Wtedy Jezus im powiedział: Oddawajcie więc cesarzowi to, co należy do cesarza, a co należy do Boga – Bogu. I podziwiali go.” (Mk 12,17 UBG)

W relacji Mateusza pojawia się jeszcze precyzyjne określenie samego przedmiotu — „Pokażcie mi monetę podatkową. I podali mu grosz.” (Mt 22,19 UBG). W greckim oryginale Marek i Łukasz używają wprost słowa dēnarion (denar), a Mateusz mówi o monecie podatku (gr. nomisma tou kēnsou). To właśnie ten grecki denar sprawił, że tradycja połączyła całą scenę z denarem Tyberiusza.

Wybite na monecie napisy pozwalają lepiej zrozumieć siłę tej sceny. Jezus prosi rozmówców, by sami odczytali „wizerunek i napis”. Musieli więc na głos przyznać, że trzymają w ręku podobiznę cezara nazwanego „synem boga” i „najwyższym kapłanem” — sformuły, które w oczach pobożnego Żyda ocierały się o bałwochwalstwo. Nie oni jednak, lecz Jezus wyciąga z tego wniosek: skoro moneta nosi obraz cezara, niech do niego wróci; a to, co nosi obraz Boga, należy oddać Bogu.

Co pewne, a co dyskutowane

Co jest pewne. Denar Tyberiusza typu PONTIF MAXIM to obiekt bezsporny: znamy jego mennicę, wagę, próbę srebra i dokładną treść inskrypcji, potwierdzone w standardowym katalogu Roman Imperial Coinage oraz w zbiorach muzealnych (ANS, Harvard Art Museums i wiele innych). Pewne jest też, że denar był realną monetą obiegową I wieku i że Ewangelie Marka i Łukasza mówią wprost o denarze. Dlatego samo znalezisko klasyfikujemy jako potwierdzone.

Co jest dyskutowane. Sporna pozostaje jedna rzecz: czy monetą pokazaną Jezusowi był akurat ten denar Tyberiusza. Numizmatyk Oliver Hoover (American Numismatic Society) zwraca uwagę, że brak dowodów znaleziskowych na to, by rzymski denar krążył w Judei w większych ilościach przed 70 r. n.e. W skarbach z tego regionu, także tych z okresu I powstania żydowskiego, denary stanowią znikomy odsetek, a monety Tyberiusza są w nich praktycznie nieobecne. Stąd propozycje alternatywne:

  • Tetradrachma z Antiochii bita w imieniu Tyberiusza — ze względu na bliskość Syrii miała większe szanse krążyć w okolicach Judei. Kłopot w tym, że to nominał znacznie większy niż denar z relacji Marka, a antiocheńskich tetradrachm Tyberiusza praktycznie nie znajdowano na terenie Izraela.
  • Denar Augusta z wizerunkiem jego wnuków Gajusza i Lucjusza — wcześniejszy typ, który mógł być jeszcze w obiegu.
  • Wskazywano też na monety Juliusza Cezara, Marka Antoniusza czy Germanika jako teoretycznie możliwe.

Hoover skłania się do wniosku, że próba wskazania jednej „właściwej” monety może być gonieniem chimery: ewangeliści niekoniecznie opisywali konkretny egzemplarz, lecz posłużyli się nominałem zrozumiałym dla swoich czytelników. Warto więc rozróżnić dwie rzeczy — samo istnienie i identyfikacja denara Tyberiusza są pewne, natomiast utożsamienie go z konkretną monetą ze sceny ewangelicznej to tradycja prawdopodobna, lecz nie dowiedziona.

Znaczenie

Denar Tyberiusza jest jednym z niewielu przedmiotów, które można wziąć do ręki (a przynajmniej zobaczyć w gablocie) i który tak dosłownie oświetla konkretne zdanie Ewangelii. Nie „udowadnia” on wydarzenia — potwierdza natomiast, że opis jest realistyczny: taka moneta istniała, nosiła dokładnie takie napisy i taki wizerunek, jakich wymaga logika sceny. Pytanie „czyj to wizerunek?” ma sens tylko wtedy, gdy na monecie faktycznie widnieje twarz i tytulatura władcy — a tak właśnie było.

Napisy z awersu i rewersu pokazują też, dlaczego pytanie o podatek było pułapką. Rzymska propaganda monetarna głosiła boskość rodu cesarskiego i kapłański zwierzchnictwo cezara nad religią — treści nie do pogodzenia z pierwszym przykazaniem. Odpowiedź Jezusa nie jest jednak politycznym wykrętem. Rozdziela dwa porządki: temu, kto wybił swój obraz na srebrze, oddaj srebro; ale człowiek, noszący w sobie obraz Boga (por. Rdz 1,27), należy do Boga w całości. To rozróżnienie stało się jednym z fundamentów chrześcijańskiego myślenia o relacji wiary i władzy — a mała, srebrna moneta z Lugdunum pozostaje jego namacalnym tłem.

Źródła

Więcej wpisów