Wśród tysięcy fragmentów zwojów, jakie od 1947 roku wydobyto z jedenastu grot nad Morzem Martwym, znalazły się przedmioty dużo mniej efektowne niż zwoje Izajasza czy Reguły Zrzeszenia – maleńkie skórzane pudełeczka, w których skryto jeszcze mniejsze zwitki pergaminu, gęsto zapisane hebrajskim pismem. Czy to właśnie takie przedmioty miał na myśli Jeszua (Jezus), mówiąc o faryzeuszach „poszerzających swoje filakterie”? I czy qumrańska wersja wyglądała dokładnie tak, jak dzisiejsze tefilin zakładane przez religijnych Żydów na poranną modlitwę? Odpowiedź, jak to często bywa z Qumran, okazuje się bardziej złożona, niż podpowiada intuicja.
Czym jest to „odkrycie”
Groty qumrańskie eksplorowano systematycznie w latach 1949–1956 – pięć odkryli beduińscy poszukiwacze, sześć – zespoły archeologów. Obok wielkich zwojów biblijnych i sekciarskich w kilku grotach natrafiono na przedmioty codziennego użytku religijnego: tefilin (filakterie) i mezuzy. Tefilin to para skórzanych puzderek, jedno noszone na czole, drugie na ramieniu, każde kryjące fragment tekstu biblijnego zwinięty w ciasny zwitek. Mezuza to podobny zwitek, umieszczany w futerale przy framudze drzwi.
Najwięcej znalazł się w Grocie 4 (4Q) – aż 21 egzemplarzy tefilin (katalogowanych jako 4Q128–4Q148) oraz 7 mezuz (4Q149–4Q155). Pojedyncze egzemplarze pochodzą z Groty 1 (1Q13), Groty 5 i Groty 8. Łącznie z grot qumrańskich i pobliskich stanowisk judejskiej pustyni znawcy naliczyli kilkadziesiąt zapisanych skrawków i ponad dwadzieścia skórzanych puzderek – to najstarsze fizyczne świadectwa tego zwyczaju, jakie przetrwały. Pierwsze naukowe opracowanie tefilin z Qumran (czterech egzemplarzy z Groty 4) ogłosił w 1957 roku niemiecki badacz Karl Georg Kuhn.
Treść tych miniaturowych zwojów to fragmenty Księgi Wyjścia i Powtórzonego Prawa – dokładnie te fragmenty, które nakazują noszenie „znaku na ręce” i „przepaski między oczami”. W klasycznym, późniejszym judaizmie rabinicznym ustalono kanon czterech fragmentów (Wj 13,1–10; 13,11–16; Pwt 6,4–9; 11,13–21), ale znaczna część egzemplarzy z Qumran od tego wzorca odbiega: niektóre zawierają dodatkowo Dekalog, układ fragmentów bywa inny niż w obu późniejszych tradycjach rabinicznych, a same puzderka mają często prostszą, jednokomorową budowę zamiast czterokomorowej znanej z tefilin współczesnych.
Ciekawy epizod dopisała technika XXI wieku. W 2014 roku Jonatan Adler odnalazł w magazynach dziewięć nierozwiniętych tefilin z Groty 4 i tomografią komputerową odczytał ukryte w nich, wcześniej nieznane fragmenty zwojów z tekstem Wyjścia i Powtórzonego Prawa. Pokazało to, że nawet dekady po odkryciu grot wciąż można natrafić na nieodczytany tekst biblijny – schowany w przedmiocie uznawanym za w pełni skatalogowany.
Powiązanie z Pismem
Nakaz noszenia „znaku” na ręce i „przepaski” między oczami pojawia się w Torze kilkukrotnie. W Księdze Powtórzonego Prawa czytamy: „Przywiążesz je jako znak do swoich rąk i będą jako przepaski między twymi oczami” (Pwt 6,8 UBG), a kilka rozdziałów dalej niemal identycznie: „Weźcie więc te moje słowa do swego serca i do swej duszy i przywiążcie je do swojej ręki jako znak, i niech będą jak przepaski między waszymi oczami” (Pwt 11,18 UBG). Podobne sformułowanie znajduje się też w Księdze Wyjścia, w kontekście święta Paschy i wyjścia z Egiptu: „To będzie jako znak na twojej ręce i jako pamiątka przed twoimi oczyma, aby prawo Pana było na twoich ustach” (Wj 13,9 UBG).
Przez wieki trwał (i po części trwa nadal) spór, czy te słowa rozumieć dosłownie, czy metaforycznie – jako obrazowe wezwanie, by prawo Boże stale „nosić w pamięci”. Znaleziska z Qumran nie rozstrzygają sporu teologicznie, ale pokazują coś ważnego historycznie: najpóźniej w II–I wieku p.n.e. część Żydów odczytywała te wersety dosłownie i faktycznie przywiązywała sobie do ciała skórzane puzderka z tekstem Prawa. Ten sam kontekst ma na myśli Ewangelia Mateusza, opisując krytykę Jeszui wobec części ówczesnych przywódców religijnych: „A wszystkie swoje uczynki spełniają, aby ludzie ich widzieli. Poszerzają swoje filakterie i wydłużają frędzle swoich płaszczy” (Mt 23,5 UBG). Greckie słowo przetłumaczone jako „filakterie” (phylacteria, dosłownie „zabezpieczenia, ochrony”) to właśnie tefilin – zarzut dotyczył nie samego ich noszenia, lecz robienia z nich coraz większych, ostentacyjnego pokazu pobożności. Qumrańskie znaleziska pozwalają wreszcie zobaczyć, jak fizycznie wyglądał przedmiot, o którym mowa – zamiast wyobrażać go sobie wyłącznie na podstawie późniejszych, średniowiecznych opisów rabinicznych.
Co pewne, a co dyskutowane
Pewne jest, że skórzane puzderka i zapisane skrawki pergaminu identyfikowane jako tefilin i mezuzy znajdowały się w grotach qumrańskich, że pochodzą z okresu hellenistyczno-rzymskiego (od połowy II w. p.n.e. do połowy II w. n.e., głównie z okresu hasmonejsko-herodiańskiego, czyli z czasów Jeszui), oraz że zostały opracowane naukowo i skatalogowane (m.in. przez Rolanda de Vaux, Józefa Milika i Jigaela Jadina, a ostatnio na nowo przez Jonatana Adlera i innych).
- Sekciarski wariant czy powszechna różnorodność? Milik w połowie XX wieku uznawał egzemplarze niezgodne z późniejszą normą rabiniczną za wytwór odrębnej, „esseńskiej” halachy sekty qumrańskiej. Nowsze prace (m.in. Jehudy Cohna oraz rewizje Emanuela Tova i Jonatana Adlera) podważają ten podział – wskazują, że różnorodność treści i układu fragmentów była w II–I w. p.n.e. zjawiskiem ogólnym w judaizmie Drugiej Świątyni, sprzed standaryzacji rabinicznej, a nie cechą wyłącznie sekty znad Morza Martwego. Sama Reguła Zrzeszenia, główny dokument wspólnoty qumrańskiej, nigdzie wprost nie nakazuje noszenia tefilin, co utrudnia jednoznaczne przypisanie znalezisk do jej praktyki, a nie do tekstów przechowywanych przez pielgrzymów czy uchodźców z Jerozolimy.
- Czarny kolor puzderek – zamierzony czy przypadkowy? W 2024 roku zespół Jonatana Adlera przebadał siedemnaście starożytnych puzderek tefilin metodami mikroskopowymi i spektroskopowymi (Ramana, FTIR, SEM-EDX) i nie znalazł śladów celowego barwienia pigmentem – czarny odcień skóry okazał się efektem naturalnej degradacji materiału, a nie zamierzonego malowania wymaganego przez późniejszą halachę. Wniosek: obowiązek barwienia puzderek na czarno w tym wczesnym okresie prawdopodobnie jeszcze nie istniał albo nie był powszechny.
- Kolejność fragmentów wewnątrz puzderka. Średniowieczni rabini Raszi i Rabejnu Tam spierali się o właściwą kolejność czterech fragmentów w tefilin na głowę – spór trwa po dziś dzień w części tradycji ortodoksyjnych. Egzemplarze z Qumran nie odpowiadają jednak w pełni żadnej z tych dwóch opinii, co sugeruje, że w I w. p.n.e./n.e. kwestia ta nie była jeszcze ujednolicona.
Innymi słowy: to, że w Qumran noszono coś w rodzaju tefilin i mezuz, jest faktem archeologicznym. W jakim dokładnie kształcie, przez kogo i według jakich zasad – wciąż jest przedmiotem żywej dyskusji naukowej.
Znaczenie
Dla czytelnika Biblii wartość znaleziska nie leży w rozstrzygnięciu sporów specjalistycznych, lecz w samym fakcie materialnego potwierdzenia praktyki. Zanim odnaleziono zwoje qumrańskie, najstarsze opisy tefilin i mezuzy znano niemal wyłącznie z tekstów rabinicznych spisanych setki lat po czasach Jeszui. Skórzane puzderka z grot nad Morzem Martwym pokazują, że dosłowne rozumienie nakazów z Powtórzonego Prawa i Wyjścia było znane już w epoce Drugiej Świątyni – dokładnie w tym środowisku religijnym, w którym Ewangelia umieszcza spór Jeszui z częścią nauczycieli Prawa o istotę pobożności.
Znalezisko ma też wartość metodologiczną: pokazuje, jak zróżnicowana bywała praktyka religijna judaizmu okresu Drugiej Świątyni, zanim po zburzeniu Świątyni w 70 roku n.e. rabini wypracowali jeden, obowiązujący dziś kanon. Historia z tomografią z 2014 roku przypomina wreszcie, że archiwum qumrańskie – choć badane od dziesięcioleci – wciąż potrafi zaskoczyć nowym tekstem, nawet ukrytym wewnątrz zamkniętego od dwóch tysiącleci skórzanego puzderka.
Źródła
- Wikipedia: Tefillin – historia i archeologia tefilin, w tym znalezisk qumrańskich i sporu o kolejność fragmentów (Raszi vs. Rabejnu Tam).
- Wikipedia: List of manuscripts from Qumran Cave 4 – katalog 21 tefilin (4Q128–4Q148) i 7 mezuz (4Q149–4Q155) z Groty 4, z opisem treści i datowaniem.
- Dead Sea Scrolls Digital Library (Israel Antiquities Authority / Israel Museum) – oficjalna baza o grotach qumrańskich, chronologii odkryć 1947–1956 i rozmieszczeniu znalezisk.
- Biblical Archaeology Society: „Qumran Phylacteries Reveal Nine New Dead Sea Scrolls” – relacja z tomografii komputerowej Jonatana Adlera (2014) i odkrycia nowych fragmentów wewnątrz nierozwiniętego puzderka.
- Adler Y. i in., „Black surfaces on ancient leather tefillin cases and straps from the Judean Desert” (PLOS ONE, 2024) – analiza siedemnastu puzderek tefilin, wykazująca naturalne pochodzenie czarnego zabarwienia skóry.
- Cohn Y. B., „Reading Material Features of Qumran Tefillin and Mezuzot” – różnorodność treści i formatu qumrańskich tefilin/mezuz oraz rewizja tezy Milika o ich „sekciarskim” charakterze.
- Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Wj 13,9; Pwt 6,8; Pwt 11,18; Mt 23,5.