Antiochia nad Orontesem (dziś Antakya w południowej Turcji) była w czasach rzymskich trzecim co do wielkości miastem imperium — po Rzymie i Aleksandrii. To właśnie tam, jak zapisano w Dziejach Apostolskich, po raz pierwszy nazwano uczniów Jeszui (Jezusa) „chrześcijanami”. W latach 1932–1939 ekspedycja pod patronatem Uniwersytetu Princeton odsłoniła tam ponad trzysta rzymskich i wczesnobizantyjskich mozaik podłogowych — jedno z największych tego typu znalezisk na świecie. Czy te barwne posadzki oraz wykuta w skale twarz na zboczu góry nad miastem mają cokolwiek wspólnego z biblijną Antiochią, czy to po prostu dwie różne warstwy tej samej historii?
Czym jest to „odkrycie”
W grudniu 1931 roku Charles Rufus Morey, profesor historii sztuki i twórca Index of Christian Art na Uniwersytecie Princeton, powołał Komitet do spraw Wykopalisk w Antiochii nad Orontesem. Do przedsięwzięcia dołączyły Worcester Art Museum, Baltimore Museum of Art oraz Musées nationaux de France (właściciel Luwru), a od 1936 roku także Fogg Art Museum Uniwersytetu Harvarda. Morey przewodniczył komitetowi i nadzorował publikację wyników (w tym własną monografię „The Mosaics of Antioch” z 1938 roku), natomiast bezpośrednim kierownikiem prac w terenie w pierwszym sezonie (1932) był George W. Elderkin, a w kolejnych latach funkcję tę przejęli Clarence Fisher i William A. Campbell.
Przez osiem sezonów (1932–1939) odsłonięto pozostałości monumentalnych budowli publicznych, rzeźby marmurowe, drobne przedmioty codziennego użytku oraz — co stało się najgłośniejszym efektem ekspedycji — ponad trzysta mozaikowych posadzek. Najpóźniejsze pochodzą sprzed trzęsienia ziemi z 526 roku n.e., które zniszczyło znaczną część miasta, a najwcześniejsze sięgają czasów cesarza Hadriana (II wiek n.e.). Znaleziska podzielono: około połowa pozostała w Turcji, dziś w Muzeum Archeologicznym w Hatay, reszta trafiła do Luwru, Worcester Art Museum, Baltimore Museum of Art, Museum of Fine Arts w Bostonie oraz na Uniwersytet Princeton. Wśród najbardziej znanych motywów są Mozaika Polowania z Worcester (największa antiochijska mozaika w Stanach Zjednoczonych), Sąd Parysa w Luwrze czy scena pojedynku pijackiego Heraklesa i Dionizosa w zbiorach Princeton.
Kilkaset metrów od centrum antycznego miasta, na zboczu góry Silpius, znajdują się dwa inne obiekty łączone z tym samym wzgórzem, choć niezwiązane z samą ekspedycją Princeton. Pierwszy to Charonion — licząca ponad 4,5 metra wysokości płaskorzeźba wykuta bezpośrednio w skale, przedstawiająca zasłoniętą welonem głowę z mniejszą postacią na ramieniu. Drugi to Grota świętego Piotra — naturalna pieczara zaadaptowana na kaplicę, z posadzką mozaikową z IV–V wieku n.e. oraz fasadą dobudowaną przez krzyżowców po zdobyciu Antiochii w 1098 roku, w czasach łacińskiego Księstwa Antiochii (1098–1268).
Powiązanie z Pismem
Łukasz opisuje, jak po śmierci Szczepana rozproszeni wierzący dotarli do Antiochii i zaczęli głosić dobrą nowinę także Grekom, nie tylko Żydom: „A niektórzy z nich, mężczyźni z Cypru i Cyreny, gdy przybyli do Antiochii, mówili do hellenistów, głosząc Pana Jezusa” (Dz 11,20 UBG). Gdy wieść o tym dotarła do kościoła w Jerozolimie, wysłano tam Barnabę, ten zaś sprowadził z Tarsu Saula (późniejszego Pawła): „A gdy go znalazł, przyprowadził go do Antiochii. Przez cały rok zbierali się z tym kościołem i nauczali wielu ludzi. W Antiochii też po raz pierwszy uczniów nazwano chrześcijanami” (Dz 11,26 UBG).
Antiochia szybko stała się czymś więcej niż miejscem nowego słowa — to stamtąd wyruszyła pierwsza zorganizowana misja do pogan: „A gdy jawnie pełnili służbę Panu i pościli, powiedział im Duch Święty: Odłączcie mi Barnabę i Saula do dzieła, do którego ich powołałem” (Dz 13,2 UBG). Miasto pozostało też miejscem napięć w młodym Kościele — Paweł wspomina w Liście do Galacjan spór z Piotrem właśnie tam: „A gdy Piotr przybył do Antiochii, sprzeciwiłem mu się w twarz, bo był godny nagany” (Ga 2,11 UBG). Ten fragment to jedyne miejsce w Nowym Testamencie wprost potwierdzające pobyt Piotra w Antiochii — i tylko na nim opiera się późniejsza tradycja łącząca apostoła z tym miastem.
Co pewne, a co dyskutowane
Pewne jest istnienie antycznej Antiochii nad Orontesem oraz jej rola trzeciego co do wielkości miasta cesarstwa rzymskiego. Pewne jest też, że w latach 1932–1939 konsorcjum zawiązane z inicjatywy Princeton przeprowadziło tam wykopaliska, w wyniku których odsłonięto ponad trzysta mozaik — potwierdzają to publikacje naukowe (monografia Moreya z 1938 roku) i same obiekty przechowywane dziś w muzeach na kilku kontynentach. Niekwestionowane jest wreszcie istnienie Charonionu jako realnego reliefu wykutego w skale oraz istnienie groty z posadzką z IV–V wieku, do której fasadę dobudowali krzyżowcy po 1098 roku.
Dyskusyjne pozostają natomiast szczegóły. Po pierwsze, „kierownictwo” ekspedycji: Morey założył komitet, przewodniczył mu i nadzorował publikację wyników, ale bezpośrednim kierownikiem prac w terenie był w pierwszym sezonie George W. Elderkin, a w kolejnych latach — Fisher i Campbell. Nazywanie Moreya „kierownikiem wykopalisk” w sensie dosłownym jest uproszczeniem częstym w opracowaniach popularnych, choć instytucjonalnie to on stał na czele całego przedsięwzięcia. Po drugie, datowanie i interpretacja Charonionu: jedyne starożytne źródło pisemne na jego temat, szóstowieczna kronika Jana Malalasa, łączy powstanie monumentu z panowaniem Antiocha IV (175–163 p.n.e.) i legendą o powstrzymaniu zarazy — co sytuuje go na przełomie III i II wieku p.n.e., a nie wyłącznie w wieku III p.n.e., jak bywa podawane w skrótach. Nie ma też zgody co do tego, kogo przedstawia rzeźba: starsza interpretacja mówi o Charonie (stąd nazwa), nowsze analizy wskazują na bóstwo typu Kybele lub syryjskiej Atargatis, z postacią Tyche na ramieniu. Po trzecie, utożsamienie groty z konkretnym miejscem, w którym nauczał Piotr, jest tradycją poświadczoną wprost dopiero w źródłach późniejszych — Nowy Testament nie wskazuje żadnej lokalizacji w mieście, a mozaiki na dnie jaskini datowane są na IV–V wiek, czyli kilkaset lat po wydarzeniach z Dziejów Apostolskich. Dlatego status tematu określamy jako mieszany: warstwa historyczno-archeologiczna (miasto, wykopaliska, mozaiki, relief, grota) jest solidnie potwierdzona, natomiast konkretne biblijne „uświęcenie” tych miejsc opiera się na tradycji, a nie na dowodach współczesnych opisywanym wydarzeniom.
Znaczenie
Wartość mozaik z Antiochii dla czytelnika Biblii nie polega na tym, że dowodzą jakiegoś konkretnego wydarzenia biblijnego — żadna z odkrytych posadzek nie przedstawia sceny z Dziejów Apostolskich ani nie wspomina o pierwszych chrześcijanach. Ich znaczenie jest inne: pokazują z bogactwem detalu, czym było miasto, w którym rozgrywają się kluczowe rozdziały wczesnego chrześcijaństwa — ośrodek kultury grecko-rzymskiej, zamożny, wielokulturowy, pełen willi zdobionych scenami mitologicznymi, polowań i uczt. To w takim środowisku wspólnota wierzących w Jeszuę zaczęła być postrzegana jako odrębna grupa — na tyle wyraźna, że potrzebowała własnej nazwy.
Dodatkowej wagi całej historii nadaje jej ciągłość. Trzęsienie ziemi z 526 roku n.e. zamknęło pewną epokę antiochijskich mozaik, a w lutym 2023 roku kolejne wielkie trzęsienie ziemi w tym samym regionie poważnie uszkodziło budynek Muzeum Archeologicznego w Hatay — choć większość jego bezcennej kolekcji mozaik przetrwała bez większych zniszczeń. Ta sama linia uskoku, która niszczyła antyczną Antiochię, wciąż kształtuje życie regionu, a ochrona mozaik odkrytych w latach 30. XX wieku stała się częścią odbudowy dziedzictwa Hatay po katastrofie. Grota świętego Piotra i Charonion przypominają z kolei, że miasto biblijne rzadko bywa „zamrożone” w jednym momencie dziejów — to samo wzgórze nosi ślady kultu hellenistycznego, wczesnochrześcijańskich mozaik i średniowiecznej krucjaty, warstwa na warstwie.
Źródła
- Wikipedia (en), Antioch mosaics — konsorcjum wykopaliskowe, chronologia, liczba mozaik i ich rozproszenie po muzeach: en.wikipedia.org/wiki/Antioch_mosaics
- Princeton University Art Museum, Antioch Through the Ages — historia miasta i losy zbiorów po ekspedycji 1932–1939: artmuseum.princeton.edu
- Wikipedia (en), Charles Rufus Morey — biografia inicjatora i przewodniczącego komitetu wykopaliskowego: en.wikipedia.org/wiki/Charles_Rufus_Morey
- Wikipedia (en), Church of Saint Peter — datowanie mozaik na IV–V wiek, fasada krzyżowców z 1098 roku, restauracja z 1863 roku: en.wikipedia.org/wiki/Church_of_Saint_Peter
- Sacred Destinations, Cave Church of St. Peter – Antioch, Turkey — tradycja pielgrzymkowa i okres kontroli krzyżowców (1098–1268): sacred-destinations.com
- Rozdział „An Underworld Cult Monument in Antioch: The Charonion” (w: Overturning Certainties in Near Eastern Archaeology, Brill) — datowanie (czasy Antiocha IV) i interpretacja ikonograficzna reliefu: brill.com
- Daily Sabah, Hatay Archaeology Museum’s mosaics protected against aftershocks — stan kolekcji mozaik po trzęsieniu ziemi z lutego 2023 roku: dailysabah.com
- Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Dz 11,20.26; Dz 13,2; Ga 2,11.