Skrybowie Biblia

Agora ateńska — rynek, na którym Paweł codziennie rozprawiał

Agora ateńska — rynek, na którym Paweł codziennie rozprawiał

Autor:

Redakcja Odkryj Biblię

w

Paweł nie czekał w Atenach na zaproszenie do świątyni ani na okazję do wykładu w akademii — wystarczył mu zwykły plac targowy, po którym dzień w dzień przechadzali się kupcy, próżniacy szukający nowinek i filozofowie w poszukiwaniu rozmówcy. Dzieje Apostolskie mówią wprost: „Rozprawiał więc w synagodze z Żydami i ludźmi pobożnymi oraz codziennie na rynku ze wszystkimi, których spotkał” (Dz 17,17 UBG). Czy fundamenty, kolumnady i skorupy ceramiki odkopane w centrum współczesnych Aten rzeczywiście pamiętają tamten dzień — i co dokładnie zostało z miejsca, które stało się tłem jednego z najsłynniejszych kazań w Nowym Testamencie?

Agora ateńska — rynek, na którym Paweł codziennie rozprawiał
Fot. A.Savin, CC BY-SA 3.0, via Wikimedia Commons

Czym jest to „odkrycie”

Agora ateńska to nie pojedyncze znalezisko, lecz cały kompleks archeologiczny — dawny plac targowy i centrum życia publicznego starożytnych Aten, leżący dziś tuż pod Akropolem, między wzgórzem Areopagu a dzielnicą Plaka. Systematyczne wykopaliska rozpoczęła tam Amerykańska Szkoła Studiów Klasycznych w Atenach (ASCSA) 25 maja 1931 roku, po wyburzeniu części nowożytnej zabudowy. Prace, finansowane w dużej mierze dzięki wsparciu Johna D. Rockefellera Jr., trwają do dziś i odsłoniły warstwy sięgające neolitu, choć głównym przedmiotem badań pozostaje agora klasyczna i hellenistyczna — świat sprzed i tuż po czasach Pawła.

Najbardziej rozpoznawalnym elementem stanowiska jest Stoa Attalosa — dwukondygnacyjny portyk długości około 115 metrów, wzniesiony około 150 roku p.n.e. jako dar króla Pergamonu Attalosa II dla miasta, które ukształtowało jego wykształcenie. Budowlę zniszczoną najpewniej w 267 roku n.e. podczas najazdu Herulów odbudowano w latach 1952–1956 niemal dokładnie według antycznego wzorca, z kamienia z tych samych kamieniołomów na Pentelikonie i w Pireusie. Rekonstrukcję sfinansował głównie Rockefeller Jr., a projekt przygotował architekt Ioannis Travlos. Dziś w portyku mieści się Muzeum Starożytnej Agory z ceramiką, rzeźbami i monetami od epoki brązu po okres bizantyński.

Drugim miejscem istotnym dla opowieści o Pawle jest Stoa Poikile, czyli Portyk Malowany, wzniesiony około 460 roku p.n.e. w północno-zachodnim narożniku agory, przy Drodze Panatenajskiej. Jego ściany zdobiły malowidła Polignota, Mikona i Panajnosa przedstawiające bitwy pod Maratonem i wojnę trojańską — stąd przydomek „malowany”. Od około 300 do 262 roku p.n.e. nauczał tu Zenon z Kition, twórca szkoły nazwanej później stoicyzmem — właśnie od nazwy tego portyku. Budowla nie przetrwała w formie widocznej dziś nad ziemią: rozebrano ją w VI wieku n.e., a jej zachodni narożnik odsłonięto dopiero w latach 1980–1982.

Trzeci wątek to ślad obecności Żydów na samej agorze. W 1933 roku, w pobliżu hellenistycznego Metroonu (budynku archiwum państwowego), znaleziono marmurowy fragment z wyrytą siedmioramienną menorą i gałązką lulawu, dziś skatalogowany pod numerem inwentarzowym A 4546. Homer Thompson zaproponował w latach 70. XX wieku, że północne pomieszczenia odbudowanego Metroonu zaadaptowano na synagogę po zniszczeniach z 267 roku n.e. Fragment datuje się ogólnie na IV–V wiek n.e. — czyli na czasy wyraźnie późniejsze niż wizyta Pawła w połowie I wieku, choć potwierdza, że gmina żydowska funkcjonowała w Atenach nieprzerwanie od II wieku p.n.e.

Powiązanie z Pismem

Kontekst biblijny wyznacza rozdział 17 Dziejów Apostolskich. Paweł, czekając w Atenach na Sylasa i Tymoteusza, „burzył się w duchu na widok miasta oddanego bałwochwalstwu” (Dz 17,16 UBG) i zaczął rozmawiać zarówno w synagodze, jak i codziennie na rynku — czyli właśnie na agorze — ze wszystkimi napotkanymi ludźmi (Dz 17,17). Tam też doszło do starcia z przedstawicielami dwóch największych szkół filozoficznych epoki: „Wtedy niektórzy z filozofów epikurejskich i stoickich spierali się z nim. Jedni mówili: Co chce powiedzieć ten nowinkarz? A inni: Zdaje się, że jest zwiastunem obcych bogów. Głosił im bowiem Jezusa i zmartwychwstanie” (Dz 17,18 UBG). Epikurejczycy uważali, że bogowie nie interesują się losem ludzi, a szczęście polega na spokoju umysłu; stoicy, wywodzący się ze Stoi Poikile, głosili panteistyczną wizję świata przenikniętego boskim rozumem i etykę cnoty oraz obowiązku.

Rozmówcy zaprowadzili Pawła na Areopag: „Zabrali go, zaprowadzili na Areopag i zapytali: Czy możemy się dowiedzieć, co to za nowa nauka, którą głosisz?” (Dz 17,19 UBG). To właśnie tam, jak podaje tekst, Paweł wygłosił mowę o „Nieznanym Bogu”: „Przechadzając się bowiem i przypatrując waszym świętościom, znalazłem też ołtarz, na którym było napisane: Nieznanemu Bogu. Ja głoszę wam tego, którego nie znając, czcicie” (Dz 17,23 UBG). Reakcje były podzielone — część słuchaczy zareagowała drwiną, inni chcieli usłyszeć więcej, a garstka uwierzyła, w tym „Dionizy Areopagita i kobieta imieniem Damaris” (Dz 17,34 UBG). Sama nazwa „Areopag” oznacza zarówno skalne wzgórze tuż nad agorą, jak i radę miejską, która niegdyś tam obradowała — i właśnie ta dwuznaczność jest dziś przedmiotem naukowej dyskusji.

Co pewne, a co dyskutowane

  • Pewne: agora ateńska istniała i funkcjonowała jako centralny plac miejski w I wieku n.e., a wykopaliska ASCSA od 1931 roku odsłoniły jej układ urbanistyczny, w tym pozostałości Stoi Attalosa i Stoi Poikile.
  • Pewne: Stoa Poikile była historycznie miejscem nauczania Zenona z Kition i kolebką stoicyzmu, a epikurejczycy i stoicy realnie działali w intelektualnym życiu Aten I wieku — potwierdzają to niezależnie źródła antyczne (m.in. Pauzaniasz) i archeologia.
  • Dyskutowane: gdzie dokładnie Paweł stanął, by wygłosić mowę z Dz 17,22–31. Tradycja od wieków wskazuje samo skalne wzgórze Areopagu (dziś stoi tam nawet brązowa tablica z tekstem mowy), lecz część badaczy, powołując się na praktykę rzymskich Aten, uważa, że rada Areopagu w tym okresie zbierała się raczej w obrębie samej agory — być może w Stoa Basileios („Królewskim Portyku”) — a nie na otwartym wzgórzu. Rozstrzygnięcie zależy od tego, czy „Areopag” w tekście oznacza miejsce, czy instytucję.
  • Dyskutowane: identyfikacja synagogi przy Metroonie. Homer Thompson ostrożnie ją zaproponował, Nicholas Stavroulakis i Timothy DeVinney nazwali ją „prawdopodobną”, John Camp i Mark Wilson określają ją jako „możliwą”, a Alison Frantz nazwała hipotezę „atrakcyjną, lecz wymagającą dalszych badań”. Znalezisko dotyczy zresztą okresu o dwa–trzy stulecia późniejszego niż wizyta Pawła — nie jest to ta sama synagoga z Dz 17,17, której lokalizacja pozostaje nieznana.
  • Dyskutowane: dokładna kwota finansowania rekonstrukcji Stoi Attalosa różni się między źródłami (od około miliona do 1,5 miliona ówczesnych dolarów) — zależnie od tego, czy liczy się sam wkład Rockefellera, czy cały budżet wraz z darami innych fundatorów.

Znaczenie

Agora ateńska nie dowodzi cudu ani nie „potwierdza” teologii — pokazuje coś bardziej podstawowego: że scena z Dziejów Apostolskich rozgrywała się w realnym mieście, którego topografię da się dziś zwiedzić krok po kroku. Wchodząc do zrekonstruowanej Stoi Attalosa, stąpa się po tym samym placu, na którym — zgodnie z relacją Łukasza — Paweł „codziennie rozprawiał ze wszystkimi, których spotkał”. Fundamenty Stoi Poikile przypominają, że stoicyzm wspomniany w Dz 17,18 nie był abstrakcyjną etykietą, lecz konkretną szkołą z konkretnym adresem, a spór o miejsce mowy na Areopagu pokazuje, jak blisko leżały w Atenach religia, filozofia i administracja miejska.

Dla czytelnika Biblii znaczenie tego stanowiska jest przede wszystkim ilustracyjne: agora daje twarz i geografię fragmentowi Nowego Testamentu, w którym ewangelia spotyka się wprost z grecką filozofią akademicką, a nie tylko z judaizmem diaspory. Ciągłość żydowskiej obecności w mieście od II wieku p.n.e., poświadczona choćby przez późniejszy ślad synagogi przy Metroonie, dodatkowo tłumaczy, dlaczego Paweł w ogóle miał w Atenach synagogę, do której mógł pójść najpierw.

Źródła

Więcej wpisów