Skrybowie Biblia

Regium (Reggio Calabria) — postój przed Cieśniną Mesyńską

Regium (Reggio Calabria) — postój przed Cieśniną Mesyńską

Autor:

Redakcja Odkryj Biblię

w

Statek z więźniem na pokładzie dobija do brzegu tam, gdzie Włochy zwężają się niemal do dotknięcia Sycylii. Załoga czeka jeden dzień, aż powieje wiatr pozwalający bezpiecznie przejść przez najwęższą część Cieśniny Mesyńskiej. Dziś w tym samym miejscu, pod nadmorską promenadą Reggio Calabria, archeolodzy odsłonili rzymskie łaźnie, fragment antycznego forum i najstarszą świątynię greckiego miasta. Czy te kamienie mają jakikolwiek związek z jednodniowym postojem opisanym w Dziejach Apostolskich?

Regium (Reggio Calabria) — postój przed Cieśniną Mesyńską
Public domain, via Wikimedia Commons

Czym jest to „odkrycie”

Regium, wymienione w Dz 28,13, to starożytna nazwa miasta leżącego dokładnie tam, gdzie dziś stoi Reggio Calabria — na czubku „buta” Półwyspu Apenińskiego, naprzeciw Sycylii. Ciągłość nazwy i położenia (potwierdzona przez starożytnych geografów, jak Strabon czy Pliniusz Starszy) sprawia, że identyfikacja miejsca nie budzi wątpliwości. Sporne pozostają szczegóły dotyczące konkretnych, odsłoniętych w mieście reliktów — i to, w jakim stopniu każdy z nich sięga czasów, gdy zawinął tu statek z Pawłem.

Miasto założono jako grecką kolonię (Rhegion) w VIII w. p.n.e., osadnicy przybyli z Chalkis, prawdopodobnie razem z uchodźcami z Messenii. W VI–V w. p.n.e., za rządów tyrana Anaksilasa, Rhegion kontrolowało obie strony cieśniny i należało do najważniejszych ośrodków Wielkiej Grecji. Z Rzymem zawarło sojusz w 282 r. p.n.e. — jako civitas foederata zachowywało własne prawa, lecz musiało dostarczać okręty, stąd określenie socia navalis (sojusznik morski). Po wojnie ze sprzymierzeńcami (lata 90. p.n.e.) otrzymało status municipium, a po osiedleniu tu za Augusta weteranów floty, ok. 36 r. p.n.e., przyjęło nazwę Regium Julium.

Na nadmorskiej promenadzie Lungomare Falcomatà, pod dawnym bastionem San Matteo, odsłonięto pozostałości rzymskich term. Zachowały się: eliptyczny basen kąpieli gorących poprzedzony ogrzewanymi pomieszczeniami (tepidarium i kalidarium), kwadratowy basen wody zimnej oraz niewielka, półokrągła szatnia z posadzką mozaikową w bieli i czerni — z wapienia i czarnego kamienia wulkańskiego, sprowadzanego prawdopodobnie z Sycylii lub Wysp Liparyjskich. Pomieszczenia ogrzewał system hypocaustum: piec podgrzewał powietrze krążące pod uniesioną podłogą. Znaleziono też fragmenty tynków ze scenami o tematyce morskiej. Mozaikę datuje się na II–III w. n.e.; wedle katalogu włoskiego Ministerstwa Kultury łaźnie odsłonięto po trzęsieniu ziemi z 1908 r. — choć część źródeł turystycznych wspomina też o wcześniejszym, częściowym odkryciu w 1886 r., przy rozbiórce bastionu.

Drugie stanowisko to Piazza Italia w centrum miasta. Wykopaliska z przełomu XX i XXI wieku odsłoniły tam jedenaście faz zabudowy — od czasów greckich po XIX wiek: rzymską nawierzchnię i mury, bizantyjskie studnie i cysterny, pomieszczenia normańskie związane prawdopodobnie z obróbką brązu, zabudowę andegaweńską i fundament cokołu posągu Ferdynanda Burbona z 1828 r. W pobliżu już w 1922 r. Paolo Orsi odkopał budynek publiczny, który sam zinterpretował jako odeon — salę występów muzycznych i recytacji poetyckich.

Trzecie stanowisko, area sacra Griso-Laboccetta, to jedyny obszar sakralny greckiego Rhegion z zachowanymi materialnymi śladami. Najstarsze znaleziska sięgają drugiej połowy VII w. p.n.e., a liczne polichromowane terakoty architektoniczne z VI–V w. p.n.e. wskazują na istnienie tam kilku budowli kultowych — wedle jednej z hipotez związanych z kultem Demeter. Wykopaliska z lat 1959–1960, prowadzone przez Alfonsa De Franciscisa, odsłoniły fundamenty najstarszych świątyń i wiele darów wotywnych, w tym słynną terakotową płytę z ok. 520–500 r. p.n.e. z dwiema postaciami kobiecymi, dziś eksponowaną w miejskim muzeum archeologicznym.

Powiązanie z Pismem

Regium pojawia się w opisie ostatniego etapu podróży uwięzionego Pawła do Rzymu, po tym jak statek, którym płynął, rozbił się u wybrzeży Malty. Autor Dziejów Apostolskich relacjonuje trasę z drobiazgową dokładnością: „Po trzech miesiącach odpłynęliśmy na statku aleksandryjskim z godłem Kastora i Polluksa, który przezimował na tej wyspie. Przybywszy do Syrakuz, pozostaliśmy tam trzy dni” (Dz 28,11-12 UBG). Następnie statek dopłynął do Regium: „Stamtąd, płynąc łukiem, dotarliśmy do Regium. Po upływie jednego dnia, gdy powiał wiatr południowy, nazajutrz przypłynęliśmy do Puteoli” (Dz 28,13 UBG). W Puteoli podróżnicy spotkali miejscowych wierzących: „Tam spotkaliśmy braci, którzy nas uprosili, żebyśmy pozostali u nich siedem dni. I tak udaliśmy się do Rzymu” (Dz 28,14 UBG).

Jednodniowy postój w Regium nie jest przypadkowym szczegółem. Cieśnina Mesyńska, z prądami utożsamianymi przez starożytnych żeglarzy z mitycznymi Scyllą i Charybdą, wymagała odpowiedniego wiatru do bezpiecznego przejścia. Statek czekał więc na nabrzeżu Regium, aż zawiał wiatr południowy — i dopiero wtedy ruszył w stronę Zatoki Neapolitańskiej. To właśnie w takim porcie, funkcjonującym jako municipium i sojusznik morski Rzymu, zatrzymał się okręt wiozący Pawła w kierunku stolicy imperium.

Co pewne, a co dyskutowane

  • Pewne: tożsamość miejsca. Nazwa i lokalizacja Regium — dzisiejszego Reggio Calabria — nie zmieniały się od starożytności, co potwierdzają zarówno źródła antyczne, jak i ciągłość osadnictwa oraz znaleziska archeologiczne.
  • Pewne: status miasta w okresie rzymskim jako municipium i socia navalis oraz jego rola portowa na trasie między Sycylią a Zatoką Neapolitańską — potwierdzone niezależnie źródłami historycznymi i materiałem archeologicznym.
  • Dyskutowane: dokładna data odkrycia term. Katalog włoskiego Ministerstwa Kultury łączy je z pracami po trzęsieniu ziemi z 1908 r., a niektóre źródła lokalne wskazują na wcześniejsze, częściowe odsłonięcie już w 1886 r. przy rozbiórce bastionu San Matteo. Możliwe, że oba fakty dotyczą różnych etapów odkrywania tego samego kompleksu.
  • Dyskutowane: funkcja budynku odkopanego przez Paola Orsiego w 1922 r. przy Piazza Italia. Sam odkrywca uznał go za odeon (salę występów i recytacji), lecz część późniejszych badaczy skłania się ku interpretacji jako buleuterion lub ekklesiasterion — sala zgromadzeń rady miejskiej lub zebrań ludowych. Spór dotyczy przeznaczenia obiektu, nie jego istnienia.
  • Warto podkreślić: żadna z widocznych dziś struktur (termy z II–III w. n.e., kolejne fazy Piazza Italia) nie sięga bezpośrednio momentu postoju Pawła (ok. 60 r. n.e. — chronologia jego podróży bywa przesuwana o rok lub dwa, zależnie od datowania urzędowania prokuratora Festusa). Archeologia potwierdza realny charakter miasta jako rzymskiego portu tamtej epoki, nie konkretny budynek, który Paweł mógł widzieć.

Znaczenie

Wzmianka o Regium to jeden z fragmentów Dziejów Apostolskich, w których uderza drobiazgowa, „żeglarska” precyzja opisu: trzy dni w Syrakuzach, jeden dzień oczekiwania w Regium, potem szybki rejs do Puteoli dzięki pomyślnemu wiatrowi południowemu. Taki układ etapów odpowiada realnym warunkom żeglugi po wschodnim wybrzeżu Sycylii i przez Cieśninę Mesyńską, znaną żeglarzom starożytności z trudnych prądów. Dla czytelników śledzących ostatni etap drogi Pawła do Rzymu to potwierdzenie, że autor relacji znał realia regionu z pierwszej ręki — nie tylko nazwy miast, ale i to, dlaczego akurat tu trzeba było czekać na wiatr.

Archeologia Reggio Calabria nie dostarcza dowodu na cud ani na samą obecność Pawła — nie takiej roli należy od niej oczekiwać. Pokazuje za to co innego: że miasto wymienione w jednym zdaniu Łukasza było realnym, tętniącym życiem portem rzymskim, z łaźniami, forum i świątyniami sięgającymi greckiej kolonizacji — dokładnie takim miejscem, w jakim statek z Aleksandrii mógł bezpiecznie przeczekać jeden dzień w drodze do stolicy imperium. To skromne, lecz konkretne osadzenie biblijnej narracji w namacalnej geografii świata I wieku.

Źródła

Więcej wpisów