Czy o Jezusie z Nazaretu pisał ktokolwiek poza Jego uczniami? Najczęściej przywoływana odpowiedź to krótki ustęp u żydowskiego historyka Józefa Flawiusza, w jego Dawnych dziejach Izraela (18,3,3), nazwany przez badaczy Testimonium Flavianum — „świadectwem Flawiusza”. Problem w tym, że przekazany nam tekst brzmi miejscami jak wyznanie chrześcijanina, a nie jak zapis niewierzącego Żyda. Ile z niego napisał sam Flawiusz, a ile dopisała późniejsza ręka?
Czym jest to „odkrycie”
Józef Flawiusz (Josef ben Matatiasz, ok. 37 – ok. 100 r. n.e.) był żydowskim kapłanem i historykiem, który po powstaniu przeciw Rzymowi przeszedł na stronę Rzymian i pod patronatem cesarskim spisał dzieje swojego narodu. Jego Dawne dzieje Izraela (łac. Antiquitates Judaicae) liczą dwadzieścia ksiąg i powstały ok. 93–94 r. n.e.
W księdze 18 (ustępy 63–64 według współczesnej numeracji) znajduje się fragment o Jezusie. W wersji, którą przekazują średniowieczne rękopisy greckie, brzmi on mniej więcej tak: Jezus był „mędrcem, o ile w ogóle można nazwać go człowiekiem”, czynił „dzieła niezwykłe”, był nauczycielem ludzi przyjmujących prawdę i pozyskał wielu Żydów oraz pogan; „to był Chrystus”; gdy Piłat na wniosek przywódców żydowskich skazał go na krzyż, jego wyznawcy nie odstąpili od niego, bo „ukazał im się żywy trzeciego dnia, jak przepowiedzieli prorocy”, a „plemię chrześcijan” od niego nazwane istnieje po dziś dzień.
Warto od razu zaznaczyć: to nie jest artefakt wydobyty z ziemi. Testimonium to przekaz rękopiśmienny — tekst przepisywany przez stulecia. Materialnym „odkryciem” jest tu najstarszy zachowany grecki rękopis zawierający ten ustęp: Codex Ambrosianus 370 (F 128 sup.), pergaminowy kodeks z XI wieku, przechowywany w Bibliotece Ambrozjańskiej (Biblioteca Ambrosiana) w Mediolanie. Obejmuje on księgi 11–20 Dawnych dziejów wraz z Autobiografią.
Tym drugim miejscem jest księga 20 (20,9,1; ust. 200), gdzie przy opisie usunięcia z urzędu arcykapłana Ananosa około 62 r. n.e. Flawiusz mówi o straceniu „Jakuba, brata Jezusa zwanego Chrystusem”. Ten krótki zapis jest przez większość uczonych uznawany za autentyczny — jest rzeczowy, pozbawiony pochwał i pasuje do kontekstu, w którym Flawiusz i tak wcześniej musiał wyjaśnić, kim był ów Jezus.
Powiązanie z Pismem
Nawet w wersji oczyszczonej ze spornych fragmentów Testimonium zbiega się z podstawowym szkieletem opisów ewangelicznych: Jeszua (Jezus) był nauczycielem, został skazany na krzyż przez Poncjusza Piłata na wniosek żydowskich przywódców, a Jego zwolennicy nie rozproszyli się po Jego śmierci. Dokładnie taki przebieg wydarzeń relacjonuje Ewangelia Łukasza w rozdziale 23.
Łukasz zapisuje zarzut postawiony przed Piłatem:
„I zaczęli go oskarżać, mówiąc: Zastaliśmy tego człowieka, jak odwracał naród i zakazywał płacić podatki cesarzowi, mówiąc, że on jest Chrystusem, królem” (Łk 23,2 UBG).
oraz sam wyrok:
„Piłat więc zawyrokował, aby stało się według ich żądania” (Łk 23,24 UBG).
i wykonanie kary:
„A gdy przyszli na miejsce zwane Miejscem Czaszki, ukrzyżowali tam jego i złoczyńców, jednego po prawej, a drugiego po lewej stronie” (Łk 23,33 UBG).
Te trzy elementy — mesjańsko-królewskie roszczenie, wyrok Piłata i ukrzyżowanie — to właśnie to, co niezależnie potwierdza rzeczowe jądro Testimonium. Flawiusz nie jest tu świadkiem wiary, lecz świadkiem faktu: że taki człowiek żył, nauczał i został stracony za rzymskiej władzy.
Co pewne, a co dyskutowane
Pewne (lub bliskie pewności): Flawiusz istniał, a Dawne dzieje Izraela to autentyczne dzieło z końca I wieku. Wzmianka o „Jakubie, bracie Jezusa zwanego Chrystusem” (20,9,1) jest, jak podsumowuje Robert Van Voorst, przyjmowana za autentyczną przez przytłaczającą większość badaczy — właśnie dlatego, że jest sucha i pozbawiona chrześcijańskiego uwielbienia.
Sporny jest sam Testimonium. Trzy zwroty w przekazanym tekście greckim niemal wszyscy uczeni uznają za interpolacje (późniejsze wstawki chrześcijańskie), bo niewierzący Żyd raczej by ich nie napisał:
- „o ile w ogóle można nazwać go człowiekiem” — sugestia boskości;
- „to był Chrystus” (gr. ho Christos houtos ēn) — otwarte wyznanie mesjańskie, uważane za wstawkę niemal powszechnie;
- „ukazał im się żywy trzeciego dnia, jak przepowiedzieli prorocy” — wyznanie wiary w zmartwychwstanie.
Kluczowy argument historyczny: Orygenes (pierwsza połowa III w.), który znał 18. księgę Dawnych dziejów i cytował z niej inne ustępy, dwukrotnie stwierdza, że Flawiusz „nie wierzył w Jezusa jako Chrystusa” (Komentarz do Ewangelii Mateusza 10,17; Przeciw Celsusowi 1,47). Gdyby w jego egzemplarzu stało zdanie „to był Chrystus”, taka uwaga nie miałaby sensu — to mocna poszlaka, że najbardziej wyznaniowe zwroty dopisano później.
Pierwszym autorem, który cytuje Testimonium w znanej nam formie, jest Euzebiusz z Cezarei około 313–324 r. (Historia kościelna 1,11; Demonstratio evangelica 3,5; Teofania). To skłoniło część uczonych — najgłośniej Kena Olsona — do tezy, że cały ustęp jest kompozycją Euzebiusza lub co najmniej przez niego uformowaną wstawką.
Stanowiska badaczy układają się w trzy grupy. Większość opowiada się za częściową autentycznością: Flawiusz napisał neutralne jądro, a chrześcijanie je „ubarwili” (Louis Feldman, John P. Meier, Géza Vermes, Robert Van Voorst). Mniejszość broni zasadniczej autentyczności całości (np. T.C. Schmidt, 2025). Inna mniejszość uznaje tekst za w całości podrobiony (Ken Olson; do tego obozu w późniejszych latach skłaniał się także Feldman). Vermes proponuje ostrożne odczytanie „był nazywany Chrystusem” zamiast „to był Chrystus”.
Wersje wschodnie — i ich reinterpretacja. W 1971 r. Shlomo Pines zwrócił uwagę na arabską parafrazę Testimonium u Agapiusza z Hierapolis, biskupa melkickiego z X w., w kronice Kitāb al-ʿunwān. Wersja ta jest ostrożniejsza — mówi, że Jezus „być może był Mesjaszem” — co zdawało się potwierdzać istnienie neutralnego oryginału. Późniejsze badania Alice Whealey (2008, New Testament Studies) skomplikowały ten obraz: jej zdaniem zarówno arabska wersja Agapiusza, jak i syryjska u Michała Syryjczyka (XII w.) wywodzą się z syryjskiego przekładu Historii kościelnej Euzebiusza, nie są więc niezależnym świadectwem. Whealey uważa jednak, że przekaz Michała Syryjczyka — „był uważany za Mesjasza” — jest bliższy temu, co mógł napisać Flawiusz, niż stanowcze „to był Chrystus”.
Krótko mówiąc: że Flawiusz w ogóle wspomniał Jezusa — jest bardzo prawdopodobne; jak dokładnie brzmiały jego słowa — pozostaje przedmiotem sporu.
Znaczenie
Testimonium bywa nadużywane w obie strony — jako „dowód” zmartwychwstania albo jako „dowód”, że całą postać Jezusa wymyślono. Ostrożna ocena jest skromniejsza. Nawet po usunięciu spornych wstawek zostaje żydowskie świadectwo z końca I wieku, które rzeczowo potwierdza: żył człowiek imieniem Jezus, był nauczycielem, pozyskał zwolenników spośród Żydów i pogan, został skazany na krzyż przez Piłata, a jego wyznawcy nie rozeszli się po jego śmierci — niezależny od Ewangelii szkielet tych samych faktów, które opisuje Łukasz 23.
Dla historii jest to jedno z najważniejszych pozabiblijnych potwierdzeń historyczności Jezusa — obok krótkiej wzmianki Tacyta o straceniu „Chrestusa” za Piłata. Zarazem spór o interpolacje jest zdrową lekcją pokory: źródło nie „udowadnia Biblii”. Testimonium nie rozstrzyga o mesjańskości ani o zmartwychwstaniu — bo to właśnie te zdania są kwestionowane jako dopiski. Wiara opiera się na świadectwie Pisma, a nie na kilku wierszach Flawiusza. To, co daje nam ten fragment, to kotwica w historii: że wydarzenia z Łukasza 23 rozgrywały się w realnym świecie, dostrzeżonym także przez żydowskiego historyka służącego Rzymowi.
Źródła
- Wikipedia, Josephus on Jesus / Testimonium Flavianum — przegląd tekstu, stanowisk badaczy, rękopisów i wersji wschodnich: en.wikipedia.org/wiki/Testimonium_Flavianum
- Peter Kirby, The Testimonium Flavianum (earlychristianwritings.com) — pełny tekst ustępu, przegląd cytatów Euzebiusza i uwag Orygenesa oraz katalog stanowisk badaczy: earlychristianwritings.com/testimonium.html
- Roger Pearse, Josephus: all the Manuscripts — opis kodeksu Ambrosianus F 128 sup. (XI w.) i pozostałych rękopisów Dawnych dziejów: tertullian.org/rpearse/manuscripts/josephus_all.htm
- Alice Whealey, The Testimonium Flavianum in Syriac and Arabic, „New Testament Studies” 54 (2008) — analiza wersji Agapiusza i Michała Syryjczyka oraz ich zależności od Euzebiusza: cambridge.org (NTS 54.4)
- Ken Olson, The Testimonium Flavianum, Eusebius, and Consensus (Historical Jesus Research) — argumentacja za euzebiańskim pochodzeniem ustępu: historicaljesusresearch.blogspot.com
- Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Łk 23,2.24.33.