Pod koniec I wieku naszej ery, w samym sercu Imperium Rzymskiego, rozegrał się dramat, który do dziś intryguje historyków oraz badaczy Nowego Testamentu. Wydarzenia te dotknęły bezpośrednio najbliższą rodzinę panującego cesarza Domicjana i rzuciły światło na narastający konflikt między rodzącym się ruchem naśladowców Mesjasza a rzymską władzą państwową wymagającą bezwzględnego posłuszeństwa. Losy konsula Tytusa Flawiusza Klemensa oraz jego żony Flawii Domitylli stanowią niezwykle ważny kontekst historyczny dla zrozumienia prześladowań, w obliczu których stanęły pierwsze zbory powołane przez Jahwe (PAN).
Czym jest to odkrycie
Sprawa dotyczy relacji rzymskich historyków oraz wczesnochrześcijańskich pisarzy na temat czystki polityczno-religijnej, jaką przeprowadził cesarz Domicjan w 95 roku n.e. Głównym źródłem historycznym opisującym te wydarzenia jest rzymski historyk Kasjusz Dion, który w swoim dziele „Historia rzymska” (67.14) zapisał, że konsul Tytus Flawiusz Klemens (kuzyn cesarza) został skazany na śmierć, a jego żona Flawia Domitylla została zesłana na wyspę Pandaterię. Zarzutem, jaki im postawiono, był „ateizm” (gr. atheotes) oraz skłanianie się ku „obyczajom żydowskim”. Kasjusz Dion dodaje, że na podstawie tego samego oskarżenia skazano wówczas wielu innych obywateli, którzy przyjęli te praktyki.
Z kolei tradycja chrześcijańska, reprezentowana m.in. przez Euzebiusza z Cezarei, widzi w obojgu małżonkach chrześcijan. Euzebiusz, powołując się na pogańskich kronikarzy, wspomina o wygnaniu Flawii Domitylli na wyspę Pontia z powodu jej świadectwa o Chrystusie. Odkrycie katakumb Domitylli w Rzymie potwierdza, że tereny te należały do jej rodziny i bardzo wcześnie stały się miejscem pochówku chrześcijan.
Powiązanie z Pismem
Wydarzenia te stanowią bezpośrednie tło historyczne powstania ostatniej księgi Nowego Testamentu – Objawienia św. Jana (Apokalipsy). Tradycja konsekwentnie umiejscawia spisanie tej księgi pod koniec panowania Domicjana, kiedy to autor, apostoł Jan, przebywał na wygnaniu na wyspie Patmos z powodu słowa Bożego i świadectwa Jeszui (Jezusa).
„Ja, Jan, który też jestem waszym bratem i współuczestnikiem w ucisku i królestwie oraz w cierpliwości Jezusa Chrystusa, byłem na wyspie zwanej Patmos z powodu słowa Bożego i świadectwa Jezusa Chrystusa.” — Ap 1,9 (UBG)
Zarzut „ateizmu” (rozumianego przez Rzymian jako odmowa oddawania czci tradycyjnym bóstwom oraz samemu cesarzowi) doskonale współgra z teologicznym przesłaniem Apokalipsy, która ostrzega wiernych przed oddawaniem pokłonu „bestii” i jej wizerunkowi. Wierność prawdziwemu Bogu, Jahwe, wymagała odrzucenia kultu imperialnego, co w oczach rzymskich elit uchodziło za zdradę stanu i bezbożność.
„I pozwolono jej tchnąć ducha w wizerunek bestii, tak żeby przemówił wizerunek bestii i sprawił, że ci, którzy nie oddali pokłonu wizerunkowi bestii, zostali zabici.” — Ap 13,15 (UBG)
Co pewne, a co dyskutowane
Historycznie bezdyskusyjny jest fakt, że w 95 roku n.e. Tytus Flawiusz Klemens został stracony, a Flawia Domitylla zesłana z rozkazu Domicjana pod zarzutem sprzyjania praktykom żydowskim lub „ateizmowi”. Jest to jedno z najlepiej udokumentowanych pogańskich świadectw świadczących o przenikaniu monoteizmu do najwyższych kręgów rzymskiej arystokracji.
Kwestią sporną pozostaje jednak to, czy Klemens i Domitylla nawrócili się na judaizm, czy też stali się naśladowcami Jeszui (chrześcijanami). W I wieku Rzymianie często nie rozróżniali chrześcijaństwa od judaizmu, traktując ruch mesjański jako jedną z żydowskich sekt. Ponieważ wyznawcy Mesjasza odrzucali rzymski panteon i odmawiali udziału w kultach państwowych, oskarżenie o „ateizm” pasowało do nich równie mocno jak do ortodoksyjnych Żydów. Współcześni badacze pozostają podzieleni: część uważa ich za prozelitów judaizmu, inni – opierając się na świadectwie Euzebiusza i inskrypcjach z katakumb – skłaniają się ku teorii o ich chrześcijańskiej tożsamości.
Znaczenie
Dla osób studiujących Pismo Święte w duchu powrotu do jego hebrajskich korzeni, sprawa ta ma ogromne znaczenie. Pokazuje ona, że pierwotny ruch naśladowców Jeszui był postrzegany przez rzymskie władze jako integralna część świata żydowskiego (przestrzeganie „obyczajów żydowskich”). Ponadto, męczeństwo i prześladowania dotykające sam szczyt rzymskiej hierarchii dowodzą, że wezwanie do wierności przymierzu z Jahwe ponad autorytet Cezara docierało do każdego zakątka ówczesnego świata, stanowiąc realne wyzwanie dla rzymskiego totalitaryzmu i potwierdzając historyczną wiarygodność realiów opisanych w Apokalipsie Jana.