Archeologia biblijna rzadko dostarcza tak dramatycznych i namacalnych dowodów na wydarzenia historyczne, jak ma to miejsce w przypadku galilejskiej twierdzy Jodfat (znanej w źródłach grecko-rzymskich jako Jotapata). Choć miejscowość ta nie pojawia się bezpośrednio na kartach Nowego Testamentu, jej spektakularne odkrycie stanowi bezcenny klucz do zrozumienia realiów geograficznych, społecznych i militarnych Galilei z czasów ziemskiej służby Zbawiciela, Jeszui (Jezusa), oraz burzliwego okresu narodzin pierwotnego Kościoła.
Czym jest to odkrycie
W latach 1992–2000 ekspedycja archeologiczna pod kierownictwem Mordechaja Aviama przeprowadziła systematyczne wykopaliska na terenie starożytnego Jodfat. Prace te odsłoniły materialne świadectwa jednego z najbardziej krwawych epizodów pierwszej wojny żydowskiej — oblężenia miasta przez rzymskie legiony pod wodzą Wespazjana i Tytusa w 67 roku n.e. Obrona Jotapaty, którą dowodził późniejszy historyk Józef Flawiusz, trwała 47 dni i zakończyła się niemal całkowitą zagładą jej mieszkańców.
Archeolodzy odkryli spektakularne pozostałości rzymskiej machiny wojennej: fragmenty ziemnej rampy oblężniczej, setki żelaznych grotów strzał oraz kamienne kule balistyczne, które bezpośrednio potwierdzają gwałtowność rzymskiego szturmu. Oprócz militariów wykopaliska przyniosły bogate odkrycia cywilne z I wieku n.e., w tym domy mieszkalne, prasy oliwne, piece garncarskie oraz rytualne baseny (mikwy), świadczące o skrupulatnym przestrzeganiu prawa Mojżeszowego przez tamtejszych Judejczyków. W jednej z miejskich cystern badacze natrafili na masowy grób zawierający kości około 20 osób — mężczyzn, kobiet i dzieci — będących bezpośrednimi ofiarami rzymskiej rzezi opisanej przez Flawiusza.
Powiązanie z Pismem
Choć nazwa Jotapata nie pada w tekstach ewangelicznych, miasto to leży w samym sercu Galilei — regionu, który przemierzał Jeszua (Jezus). Dzisiejsze Jodfat znajduje się zaledwie kilkanaście kilometrów na północ od Nazaretu i Kany Galilejskiej. To właśnie w tym surowym, górzystym krajobrazie rozgrywały się wydarzenia opisane na początku Ewangelii Marka, gdzie czytamy o wielkim poruszeniu i uzdrowieniach w całej galilejskiej krainie:
„Wtedy im powiedział: Chodźmy do przyległych miasteczek, abym i tam głosił, bo po to przyszedłem. I głosił w ich synagogach po całej Galilei, i wypędzał demony.” — Mk 1,38-39 (UBG)
Badania Jodfat jako najlepiej zachowanej i przebadanej galilejskiej osady z I wieku n.e. pozwalają zrekonstruować fizyczny i kulturowy świat, w którym głoszona była Dobra Nowina. Architektura domostw, naczynia codziennego użytku oraz instalacje rzemieślnicze idealnie ilustrują tło przypowieści i nauk Mesjasza. Katastrofa, która dotknęła to miasto niespełna czterdzieści lat po ukrzyżowaniu i zmartwychwstaniu Jeszui, stanowi również namacalne tło dla proroczych zapowiedzi ucisku i zniszczenia, które odnajdujemy w pismach ewangelicznych:
„Gdy wychodził ze świątyni, jeden z jego uczniów powiedział do niego: Nauczycielu, patrz, jakie kamienie i jakie budowle! A Jezus mu odpowiedział: Widzisz te wielkie budowle? Nie zostanie kamień na kamieniu, który by nie został zwalony.” — Mk 13,1-2 (UBG)
Co pewne, a co dyskutowane
Do faktów bezspornych należy identyfikacja stanowiska jako starożytnej Jotapaty oraz powiązanie odkrytych śladów bitewnych (rampa, groty strzał, kule balistyczne) z kampanią Wespazjana z 67 roku n.e. Znaleziska te w zdumiewający sposób korelują z drobiazgowym opisem oblężenia pozostawionym przez Józefa Flawiusza w dziele „Wojna żydowska”.
Status merytoryczny odkrycia określa się jednak jako mieszany ze względu na trwające dysputy wokół wiarygodności samego Flawiusza jako kronikarza. Część badaczy wskazuje, że choć ogólny zarys militarny się zgadza, to szczegóły dotyczące liczby obrońców (Flawiusz pisał o dziesiątkach tysięcy poległych) oraz samej kapitulacji kronikarza i rzekomego zbiorowego samobójstwa jego towarzyszy w jaskini mogą nosić znamiona autopromocji i rzymskiej propagandy. Odkryty w cysternie masowy grób na ok. 20 osób potwierdza fakt masakry ludności cywilnej, jednak nie pozwala na jednoznaczne potwierdzenie wszystkich literackich szczegółów kapitulacji dowódcy.
Znaczenie
Dla wierzących opierających swoją wiarę wyłącznie na Piśmie (sola scriptura), wykopaliska w Jotapacie mają fundamentalne znaczenie poznawcze. Ukazują one, że Ewangelie nie powstały w próżni mitologicznej, lecz wyrosły z konkretnych realiów historycznych I wieku n.e. Świadectwa archeologiczne z Jodfat, takie jak wszechobecne mikwy, potwierdzają głębokie przywiązanie ówczesnych mieszkańców Galilei do biblijnych praw czystości nadanych przez Jahwe (PAN) i przekazanych przez Mojżesza. Pokazuje to również, jak realne i bliskie czasowo były rzymskie represje, które ostatecznie położyły kres tamtejszemu porządkowi społecznemu, czyniąc proroctwa Jeszui o zburzeniu Jerozolimy i ucisku Judei bolesną rzeczywistością tamtego pokolenia.