Odkrycia archeologiczne na terenie dawnego Imperium Rzymskiego nieustannie rzucają światło na to, jak wyglądało życie i kult pierwszych naśladowców Mesjasza, Jeszuy (Jezusa). Wśród wielu znalezisk szczególne miejsce zajmują te, które bezpośrednio dokumentują materialny wymiar wczesnochrześcijańskiej liturgii i nabożeństw. Najbardziej spektakularnym i bezprecedensowym tego przykładem jest skarb z Water Newton – unikalny zbiór srebrnych naczyń, który przetrwał stulecia ukryty w ziemi rzymskiej Brytanii. Stanowi on namacalny dowód na to, jak zamożniejsi wierzący oddawali cześć Bogu, Jahwe (PAN) (PANU), ofiarowując cenne przedmioty na potrzeby wspólnoty.
Czym jest to odkrycie
Skarb z Water Newton został odkryty w lutym 1975 roku podczas prac polowych w pobliżu rzymskiego miasta Durobrivae (dzisiejsze Water Newton w hrabstwie Cambridgeshire w Anglii). Na głębokości zaledwie kilkudziesięciu centymetrów natrafiono na niezwykle cenny depozyt ukryty w dużym glinianym naczyniu. W skład znaleziska wchodziło 27 srebrnych przedmiotów oraz jeden niewielki złoty dysk. Całość ważyła około 4 kilogramów i została zdeponowana w ziemi najprawdopodobniej w IV wieku n.e., w okresie, gdy chrześcijaństwo zyskiwało status religii tolerowanej, a następnie państwowej w Cesarstwie Rzymskim.
Wśród odnalezionych przedmiotów znajdują się naczynia liturgiczne: dzbany, misy, kielich, a także liczne trójkątne plakietki wotywne. Wiele z tych obiektów zostało ozdobionych wygrawerowanym lub wytłoczonym monogramem Chi-Rho (składającym się z pierwszych greckich liter imienia Chrystusa: X i P), często w towarzystwie liter Alfa i Omega. Na niektórych naczyniach zachowały się także inskrypcje z imionami ofiarodawców, takimi jak Publia, Innocentia czy Vivia. Obecnie ten bezcenny zbiór, uznawany za najstarszy znany zespół chrześcijańskich sreber liturgicznych w całym Imperium Rzymskim, jest przechowywany i eksponowany w British Museum w Londynie.
Powiązanie z Pismem
Choć samo odkrycie pochodzi z IV wieku, czyli okresu późniejszego niż spisanie Dziejów Apostolskich, bezpośrednio ilustruje ono proces, który rozpoczął się już w czasach apostolskich. Księga Dziejów Apostolskich wielokrotnie wspomina o tym, jak nowo narodzone wspólnoty gromadziły się, dzieliły majątkiem i organizowały wspólne posiłki oraz modlitwy. Ofiarowywanie cennych przedmiotów na rzecz zgromadzenia było naturalną konsekwencją oddania swojego życia i majętności Bogu.
W Dziejach Apostolskich czytamy o hojności pierwszych wierzących, którzy nie szczędzili środków na rzecz wspólnoty:
„A to mnóstwo wierzących miało jedno serce i jedną duszę. Nikt nie nazywał swoim tego, co posiadał, ale wszystko mieli wspólne.” — Dz 4,32 (UBG)
Srebra z Water Newton pokazują, że ta tradycja dzielenia się i fundowania przedmiotów na potrzeby wspólnego kultu przetrwała i rozwinęła się w kolejnych wiekach. Bogaci członkowie zgromadzenia, tacy jak wspomniana na naczyniu Publia, przeznaczali swoje prywatne srebra lub zamawiali specjalne naczynia, aby służyły one całemu lokalnemu Kościołowi. Apostoł Paweł w swoich listach również wielokrotnie pisał o porządku podczas zgromadzeń i o tym, że wszystko powinno odbywać się godnie:
„Wszystko niech się odbywa godnie i w należytym porządku.” — 1 Kor 14,40 (UBG)
Używanie tak kosztownych naczyń liturgicznych w IV wieku było wyrazem dążenia do oddania najwyższej czci Stwórcy, Jahwe, poprzez ofiarowanie tego, co najcenniejsze.
Co pewne, a co dyskutowane
W środowisku naukowym nie ulega wątpliwości autentyczność oraz rzymskie pochodzenie skarbu z Water Newton. Konsensus badaczy potwierdza, że jest to najstarszy zachowany zbiór rzymskich naczyń o charakterze jednoznacznie chrześcijańskim. Monogramy Chi-Rho oraz inskrypcje wotywne jednoznacznie definiują przeznaczenie tych przedmiotów.
Dyskutowana pozostaje natomiast dokładna funkcja niektórych naczyń oraz powód ich zakopania. Część historyków sugeruje, że misy i dzbany mogły być używane podczas wczesnochrześcijańskiej Eucharystii (Wieczerzy Pańskiej) lub do obrzędów chrztu. Inni wskazują, że niektóre naczynia mogły mieć pierwotnie charakter świecki i zostały wtórnie ofiarowane wspólnocie religijnej. Zagadką pozostaje też moment ukrycia skarbu. Najpopularniejsza hipoteza mówi o ucieczce chrześcijan przed prześladowaniami (np. za panowania cesarza Juliana Apostaty) lub przed najazdami barbarzyńców na rzymską Brytanię pod koniec IV lub na początku V wieku, kiedy to właściciele postanowili zabezpieczyć najcenniejszy majątek kościelny w ziemi, licząc na jego późniejsze odzyskanie.
Znaczenie
Dla badaczy historii biblijnej i wczesnego chrześcijaństwa skarb z Water Newton ma fundamentalne znaczenie. Dowodzi on, że już w IV wieku, na obrzeżach Imperium Rzymskiego – w odległej prowincji Brytanii – istniały zorganizowane, zamożne i dobrze prosperujące wspólnoty chrześcijańskie. Odkrycie to obala mit, jakoby wczesny Kościół w tamtych rejonach składał się wyłącznie z ubogich warstw społecznych i nie posiadał rozwiniętej struktury materialnej.
Srebra te są także świadectwem ciągłości wiary w Jeszuę jako Mesjasza. Symbole Alfa i Omega oraz Chi-Rho, tak powszechne na tych naczyniach, bezpośrednio odwołują się do biblijnych prawd o wiecznym panowaniu Syna Bożego. Choć Pismo Święte stawia czystość serca i posłuszeństwo Słowu ponad materialne bogactwa, skarb z Water Newton pozostaje pięknym, historycznym pomnikiem ludzkiej hojności i pragnienia uwielbienia Boga Jahwe za pomocą najszlachetniejszych dostępnych człowiekowi kruszców.