W badaniach nad historycznością epoki patriarchów kluczowe znaczenie ma korelacja realiów geograficznych i politycznych opisanych w Piśmie Świętym z pozabiblijnymi źródłami starożytnymi. Jednym z najbardziej fascynujących i bezsprzecznie autentycznych dowodów na istnienie i znaczenie miast Kanaanu w czasach patriarchów jest stela urzędnika Sebek-chu (znana również jako stela Sobek-khu). Ten wapienny zabytek dostarcza badaczom najstarszej znanej egipskiej wzmianki o mieście Sychem (egipskie Sekmem) – kluczowym ośrodku na mapie wędrówek Abrahama i Jakuba, których prowadził Jahwe (PAN).
Czym jest stela Sebek-chu?
Stela Sebek-chu to wapienna płyta nagrobna odnaleziona w 1901 roku przez Johna Garstanga podczas wykopalisk w Abydos w Egipcie. Artefakt ten znajduje się obecnie w zbiorach Manchester Museum (nr inwentarzowy 3306). Stela upamiętnia życie i karierę wojskową urzędnika o imieniu Sebek-chu, który służył pod panowaniem faraona Senusreta III (faraona XII dynastii z okresu Średniego Państwa, panującego w XIX wieku p.n.e.).
Inskrypcja wyryta na steli opisuje wojskową kampanię faraona Senusreta III na północ od Egiptu. Tekst wspomina, że władca poprowadził swoje wojska do krainy „Retjenu” (starożytne egipskie określenie na region Syropalestyny/Kanaanu). W trakcie tej wyprawy doszło do starcia w miejscu określonym jako „Sekmem”, które badacze powszechnie i jednoznacznie identyfikują jako biblijne Sychem.
Powiązanie z Pismem
Wzmianka o Sychem ma fundamentalne znaczenie dla weryfikacji realiów historycznych opisanych w Księdze Rodzaju. Sychem było jednym z pierwszych miejsc, do których przybył Abraham po wejściu do ziemi Kanaan, i to tam Jahwe (PAN) potwierdził swoje przymierze:
„Abram przeszedł tę ziemię aż do miejsca Sychem, do równiny More. Na tej ziemi byli wówczas Kananejczycy.” — Rdz 12,6 (UBG)
„I Pan ukazał się Abramowi, i powiedział: Twemu potomstwu dam tę ziemię. I Abram zbudował tam ołtarz dla Pana, który mu się ukazał.” — Rdz 12,7 (UBG)
Kolejne ważne wydarzenia w Sychem rozegrały się za czasów Jakuba, który po powrocie z Padan-Aram zakupił tam pole i postawił ołtarz. Miasto to było wówczas ufortyfikowanym ośrodkiem kananejskim:
„I Jakub przyszedł szczęśliwie do miasta Sychem, które było w ziemi Kanaan, gdy wrócił z Paddan-Aram, i rozbił obóz przed miastem.” — Rdz 33,18 (UBG)
„I za sto monet kupił od synów Hemora, ojca Sychema, część pola, na którym rozbił swój namiot.” — Rdz 33,19 (UBG)
Stela Sebek-chu, pochodząca z okresu Średniego Państwa (XIX wiek p.n.e.), idealnie wpisuje się w ramy czasowe epoki patriarchów. Potwierdza ona, że w tym okresie Sychem (Sekmem) było już znaczącym i dobrze znanym Egipcjanom ośrodkiem miejskim w Kanaanie, na tyle istotnym, że stało się celem militarnej ekspedycji faraona. Pokazuje to również, że biblijne opisy podróży patriarchów nie były późniejszą fikcją literacką, lecz opierały się na rzeczywistej geografii politycznej II tysiąclecia p.n.e.
Co pewne, a co dyskutowane
Konsensus naukowy bezsprzecznie potwierdza autentyczność samej steli oraz jej datowanie na okres panowania Senusreta III. Większość egiptologów i archeologów biblijnych zgadza się również, że nazwa „Sekmem” odnosi się bezpośrednio do Sychem (dzisiejsze Tell Balata koło Nablusu), co czyni ten zabytek najstarszym pozabiblijnym, egipskim zapisem nazwy tego miasta.
Przedmiotem dyskusji akademickiej pozostaje dokładny charakter i zasięg kampanii Senusreta III w Retjenu. Część badaczy sugeruje, że wyprawa ta mogła być jedynie szybkim wypadem odwetowym lub pokazem siły, a nie pełnoskalowym podbojem militarnym. Niemniej jednak, sam fakt starcia pod Sychem dowodzi militarnego znaczenia tego miasta w tamtej epoce.
Znaczenie odkrycia
Dla czytelników Pisma Świętego stojących na gruncie sola scriptura, stela Sebek-chu jest cennym, zewnętrznym świadectwem potwierdzającym wiarygodność realiów epoki patriarchalnej. Choć inskrypcja ta nie wspomina bezpośrednio Abrahama czy Jakuba, to udowadnia ponad wszelką wątpliwość, że miasta wymienione w Księdze Rodzaju – takie jak Sychem – istniały, tętniły życiem i odgrywały kluczową rolę na arenie międzynarodowej już w XIX wieku przed Chrystusem, dokładnie tak, jak przedstawia to tekst biblijny.