Wydarzenia opisane w czwartym rozdziale Ewangelii Jana należą do najbardziej poruszających i osobistych spotkań w całej służbie Mesjasza. Jeszua (Jezus), wędrując z Judei do Galilei, zatrzymał się w Samarii, przy studni nazwanej imieniem patriarchy Jakuba. To właśnie tam, znużony drogą, przekroczył kulturowe i religijne bariery, rozmawiając z samarytańską kobietą o wodzie żywej i prawdziwym uwielbieniu Boga, którego jedynym i świętym imieniem objawionym w Torze jest Jahwe (PAN). Dzisiejsza archeologia i historia pozwalają nam z dużą dokładnością zlokalizować to miejsce, ukazując fizyczny kontekst tej nowotestamentowej relacji.
Czym jest to odkrycie
Studnia Jakuba, znana lokalnie w języku arabskim jako Bir Jakub, to autentyczny, wykuty w litej skale głęboki szyb wodny. Znajduje się ona w pobliżu starożytnego Sychar (utożsamianego z Tell Balata, niedaleko współczesnego Nablus na Zachodnim Brzegu). Studnia ma obecnie głębokość około 41 metrów i wciąż czerpie wodę z podziemnych warstw wodonośnych, co czyni ją klasycznym przykładem „wody żywej” (czyli źródlanej, płynącej, w przeciwieństwie do stojącej deszczówki z cysterny).
Sama studnia jest obiektem niezwykle starym, jednak budowle, które ją otaczają, powstawały na przestrzeni wieków. Współcześnie studnia znajduje się w krypcie wewnątrz greckiego prawosławnego monasteru św. Photini. Badania archeologiczne i historyczne odsłoniły pod tą budowlą nawarstwione pozostałości wcześniejszych świątyń. Najstarszą z nich była bizantyjska bazylika wzniesiona w IV wieku (około 380 r. n.e.), o której wspominały wczesnochrześcijańskie opisy pielgrzymów. Kolejną warstwą są ruiny trójnawowego kościoła krzyżowców z około 1175 roku, ufundowanego za panowania królowej Melisandy z Jerozolimy. Świątynia ta została zniszczona po bitwie pod Hittin w 1187 roku. Przez stulecia, mimo wojen i zmian politycznych, sama studnia pozostawała nienaruszona i dostępna dla wiernych różnych wyznań.
Powiązanie z Pismem
Ewangelia Jana precyzyjnie opisuje lokalizację geograficzną oraz realia topograficzne tego miejsca. Pismo Święte wskazuje, że studnia znajdowała się w pobliżu działki gruntu, którą Jakub dał swojemu synowi, Józefowi. Tradycja ta sięga Księgi Rodzaju.
„I przyszedł do miasta w Samarii, zwanego Sychar, blisko pola, które Jakub dał swemu synowi Józefowi. A była tam studnia Jakuba. Jezus więc, zmęczony drogą, usiadł sobie na studni. A było około godziny szóstej.” — J 4,5-6 (UBG)
Opis ewangelisty doskonale koresponduje z fizycznymi cechami Bir Jakub. Szyb jest niezwykle głęboki, co zauważyła sama Samarytanka, mówiąc do Mesjasza: „Panie, nie masz nawet czym naczerpać, a studnia jest głęboka”. Ponadto lokalizacja u stóp góry Garizim (świętej góry Samarytan) wyjaśnia kolejny fragment rozmowy, w którym kobieta wskazuje na pobliskie wzniesienie jako miejsce kultu.
„Kobieta mu powiedziała: Panie, widzę, że jesteś prorokiem. Nasi ojcowie na tej górze czcili Boga, a wy mówicie, że w Jerozolimie jest miejsce, gdzie należy go czcić. Jezus powiedział do niej: Kobieto, wierz mi, że nadchodzi godzina, gdy ani na tej górze, ani w Jerozolimie nie będziecie czcić Ojca.” — J 4,19-21 (UBG)
Co pewne, a co dyskutowane
Status merytoryczny tego odkrycia określa się jako mieszany ze względu na rozróżnienie pomiędzy samą studnią a strukturami sakralnymi oraz tradycjami pozabiblijnymi. Co jest pewne? Sama studnia (szyb Bir Jakub) bez wątpienia pochodzi z czasów starożytnych i istniała na długo przed spisaniem Nowego Testamentu. Jest to jedno z nielicznych miejsc w Ziemi Świętej, co do którego tożsamości panuje niemal całkowita zgoda wśród badaczy, żydów, samarytan, chrześcijan i muzułmanów. Tradycja identyfikacji tego miejsca jest nieprzerwana od czasów rzymskich.
Co pozostaje przedmiotem dyskusji i ostrożności naukowej? Choć tradycja łączy wykopanie studni bezpośrednio z patriarchą Jakubem, w samej Księdze Rodzaju nie ma bezpośredniej wzmianki o tym, że Jakub osobiście kopał tam studnię (tekst mówi jedynie o zakupie ziemi w Sychem i postawieniu tam ołtarza). Ponadto wszystkie budowle sakralne wzniesione nad studnią – od bazyliki bizantyjskiej po współczesny monaster – są znacznie późniejsze niż wydarzenia z udziałem Jeszui. Choć świadczą one o ciągłości kultu i pamięci o tym miejscu, same w sobie nie stanowią dowodu na szczegóły teologiczne opisywane w tradycjach kościelnych.
Znaczenie
Dla osób opierających swoją wiarę wyłącznie na Piśmie (sola scriptura), Studnia Jakuba w Sychar stanowi niezwykły, namacalny punkt orientacyjny. Potwierdza ona realizm geograficzny i historyczny Ewangelii Jana. Jeszua nie nauczał w mitycznej, oderwanej od rzeczywistości krainie, ale w konkretnych miejscach, które możemy dziś dotknąć i zbadać. Głęboki, kuty w skale szyb Bir Jakub przypomina o historyczności spotkania, podczas którego Mesjasz objawił, że prawdziwy kult Boga Jahwe nie jest związany z jedną konkretną świątynią z kamienia – czy to w Jerozolimie, czy na górze Garizim – ale dokonuje się w duchu i w prawdzie.