Tyberiada, malowniczo położona na zachodnim brzegu Jeziora Galilejskiego, to jedno z najważniejszych miast rzymskiej Galilei. Choć w Ewangeliach nie ma bezpośrednich wzmianek o tym, aby Jeszua (Jezus) kiedykolwiek wszedł w jej mury, miasto to stanowiło dominujące centrum polityczne, gospodarcze i kulturowe regionu, w którym Mesjasz prowadził swoją ziemską służbę. Odkrycia archeologiczne dostarczają nam unikalnego wglądu w świat, w którym żyli pierwsi uczniowie i w którym rodził się judaizm rabiniczny po zburzeniu Jerozolimy. Świadectwa te potwierdzają historyczny obraz Galilei I wieku n.e., kreślony na kartach Nowego Przymierza.
Czym jest to odkrycie
Archeologiczne badania Tyberiady odsłoniły imponujące pozostałości rzymskiego miasta, założonego około 20 roku n.e. przez tetrarchę Galilei i Perei, Heroda Antypasa (syna Heroda Wielkiego). Antypas nazwał osadę na cześć panującego wówczas cesarza rzymskiego, Tyberiusza. Badania wykopaliskowe, prowadzone przez wybitnych specjalistów, pozwoliły zrekonstruować układ urbanistyczny tego starożytnego ośrodka. Wśród kluczowych odkryć wymienić należy monumentalny rzymski teatr, wzniesiony na zboczu góry, który mógł pomieścić około 7000 widzów.
Niezwykle ważnym odkryciem było odsłonięcie południowej bramy miejskiej, flankowanej przez dwie charakterystyczne, okrągłe wieże wykonane z czarnego bazaltu. Pracami tymi w latach 1973-1974 kierował profesor Gideon Foerster. Archeolodzy odkopali również rzymską ulicę główną — cardo — wybrukowaną bazaltowymi płytami, przy której mieściły się rozległe łaźnie oraz systemy wodno-kanalizacyjne.
Niezwykle ciekawym kontekstem dla samej Tyberiady są wykopaliska w sąsiedniej, połączonej z nią później dzielnicy uzdrowiskowej — Hammat Tiberias (ciepłe źródła). Odkryto tam starożytną synagogę. W jej wnętrzu archeolodzy odsłonili słynną mozaikę podłogową przedstawiającą koło zodiaku z greckim bogiem słońca Heliosem w centrum, a także motywy żydowskie: menory, gałązki palmy (lulaw), etrog oraz napisy w języku greckim.
Powiązanie z Pismem
Z perspektywy Słowa Bożego najistotniejszy jest fakt, że nazwa miasta wpłynęła na nazewnictwo samego akwenu, nad którym leżało. Ewangelista Jan, pisząc swoją ewangelię dla czytelników z szerszego kręgu kulturowego imperium, precyzuje nazwę Jeziora Galilejskiego, posługując się rzymskim terminem pochodzącym od nowo założonego miasta Jahwe (PAN):
„Potem Jezus odszedł za Morze Galilejskie, czyli Tyberiadzkie.” — J 6,1 (UBG)
Dla czytelnika Biblii kluczowe jest zrozumienie, dlaczego Tyberiada mogła być unikana przez Jeszuę i Jego pierwszych naśladowców. Miasto zostało wzniesione na terenie dawnych grobów, co według Prawa Mojżeszowego (Kpł 21,1-4; Lb 19,11-16) czyniło je rytualnie nieczystym dla pobożnych Judejczyków. Antypas musiał uciekać się do przymusu oraz oferowania darmowej ziemi i zwolnień podatkowych, aby zasiedlić miasto poganami, ubogimi oraz ludźmi o niższym statusie społecznym.
Ewangelia Jana potwierdza jednak, że Tyberiada była ważnym węzłem komunikacyjnym i handlowym, skąd wypływały łodzie kursujące po całym jeziorze, co ilustruje relacja po cudownym rozmnożeniu chleba:
„(Przypłynęły też inne łodzie z Tyberiady w pobliże tego miejsca, gdzie jedli chleb, gdy Pan złożył dziękczynienie.)” — J 6,23 (UBG)
Co pewne, a co dyskutowane
Faktem bezdyskusyjnym jest czas powstania miasta (ok. 20 r. n.e.) pod panowaniem Heroda Antypasa oraz jego wybitnie rzymsko-hellenistyczny charakter architektoniczny, co potwierdzają teatr, łaźnie oraz układ ulic. Istnienie teatru na 7000 miejsc w bezpośrednim sąsiedztwie tradycyjnych wiosek rybackich, takich jak Kafarnaum czy Betsaida, ukazuje głęboki kontrast kulturowy panujący w ówczesnej Galilei.
Pewnej ostrożności wymaga interpretacja znalezisk z Hammat Tiberias. Słynna mozaika przedstawiająca heliocentryczny zodiak oraz pogańskiego boga Heliosa obok świętych symboli świątynnych (jak menora) pochodzi z IV wieku n.e. Jest to okres znacznie późniejszy niż czasy Nowego Testamentu. Choć znalezisko to nie ilustruje bezpośrednio wierzeń galilejskich Żydów z I wieku n.e., to doskonale obrazuje późniejszy proces akulturacji i specyficzny charakter judaizmu galilejskiego, który rozwijał się w kosmopolitycznym środowisku miejskim ukształtowanym przez fundację Antypasa.
Znaczenie
Odkrycia archeologiczne w Tyberiadzie pozwalają nam lepiej zrozumieć tło historyczne i geograficzne Ewangelii. Istnienie tak potężnego, zhellenizowanego ośrodka władzy rzymskiej zaledwie kilkanaście kilometrów od rybackich osad, w których nauczał Jeszua, wyjaśnia wiele napięć społecznych opisywanych w Nowym Testamencie. Pokazuje to również, że służba Mesjasza nie toczyła się w kulturowej próżni, lecz w cieniu rzymskiego imperium i herodiańskiej polityki urbanistycznej. Dokładność Ewangelisty Jana w stosowaniu nazwy „Morze Tyberiadzkie” znajduje pełne oparcie w realiach historycznych I wieku n.e., kiedy to nowe miasto Antypasa szybko zdominowało tożsamość całego regionu.