Archeologia biblijna nieustannie dostarcza namacalnych dowodów na to, jak wczesne wspólnoty wierzących rozprzestrzeniały Słowo Boże i jak głęboko zakorzeniona była w nich wiara w Jedynego Boga Jahwe (PAN) oraz Jego Syna, Mesjasza Jeszua (Jezusa). Jednym z najbardziej spektakularnych odkryć ostatnich lat na terenie Europy Środkowej jest miniaturowy, srebrny amulet odkryty w rzymskim grobie na terenie Niemiec. Ten niepozorny zwitek metalowej folii skrywał w sobie najstarsze znane chrześcijańskie świadectwo tekstowe na północ od Alp, będące bezpośrednim odzwierciedleniem chrystologii wczesnego Kościoła.
Czym jest to odkrycie
W 2018 roku archeolodzy prowadzący wykopaliska w rzymskim grobie na terenie Frankfurtu-Praunheim (dawna rzymska osada Nida) odkryli maleńki, zwinięty pasek srebrnej blaszki. Ze względu na skrajną delikatność materiału, otwarcie i odczytanie zabytku było niemożliwe tradycyjnymi metodami bez ryzyka jego bezpowrotnego zniszczenia. Przełom nastąpił w 2024 roku w Leibniz-Zentrum f%C3%B6r Arch%C3%A4ologie (LEIZA) w Moguncji, gdzie badacze zastosowali zaawansowany tomograf komputerowy wysokiej rozdzielczości.
Dzięki tej technologii udało się bezinwazyjnie odczytać ukrytą wewnątrz łacińską inskrypcję. Tekst zawiera wezwanie skierowane do Jezusa Chrystusa oraz świętego Tytusa, a także cytat z nowotestamentowego Listu do Filipian. Sam grób, w którym znaleziono zabytek, jest datowany na lata 230%E2%80%93260 n.e. Sprawia to, że amulet z Frankfurtu stanowi najstarszy fizyczny dowód obecności chrześcijaństwa na północ od przełęczy alpejskich. Obecnie cenny artefakt znajduje się w zbiorach Muzeum Archeologicznego we Frankfurcie (Arch%C3%A4ologisches Museum Frankfurt).
Powiązanie z Pismem
Inskrypcja wygrawerowana na srebrnej folii odwołuje się bezpośrednio do głębokiej prawdy teologicznej zapisanej przez apostoła Pawła w Drugim Rozdziale Listu do Filipian, mówiącej o wywyższeniu Mesjasza Jeszua i poddaniu Mu wszelkiego stworzenia. Choć tekst na amulecie miał charakter osobistej modlitwy o ochronę, jego autor bazował na natchnionym Słowie Boga:
„Aby na imię Jezusa zginało się wszelkie kolano na niebie, na ziemi i pod ziemią. I aby wszelki język wyznawał, że Jezus Chrystus jest Panem ku chwale Boga Ojca.” — Flp 2,10-11 (UBG)
Dla wczesnego chrześcijanina żyjącego na rubieżach Cesarstwa Rzymskiego w III wieku, te słowa nie były jedynie suchą doktryną. Były wyznaniem wiary, że imię Jeszua (Jezusa) przewyższa wszelką władzę ziemską i demoniczną, co doskonale koresponduje z praktyką noszenia takich inskrypcji jako tarczy duchowej.
Co pewne, a co dyskutowane
W świetle badań naukowych opublikowanych w 2024 roku, datowanie kontekstu archeologicznego (grobu rzymskiego w Nidzie) na lata 230%E2%80%93260 n.e. jest pewne i powszechnie akceptowane przez specjalistów. Nie ulega też wątpliwości chrześcijański charakter inskrypcji %E2%80%9 wyraźne przywołanie imienia Jezusa oraz cytat z Flp 2,10-11 wykluczają interpretacje pogańskie czy czysto synkretyczne.
Obszarem dyskusji pozostaje natomiast intencja i dokładny profil teologiczny osoby, która zamówiła lub wykonała ten amulet. Używanie rurkowatych zwojów (amuletów) jako formy ochrony fizycznej i duchowej było powszechną praktyką w świecie grecko-rzymskim. Fakt, że wierzący z III wieku sięgnął po taką formę ochrony, pokazuje, jak wczesne chrześcijaństwo adaptowało istniejące rzymskie zwyczaje kulturowe, nasycając je nową, biblijną treścią. Badacze debatują również nad tożsamością wspomnianego w inskrypcji św. Tytusa %E2%80%9 najprawdopodobniej chodzi o bezpośredniego ucznia apostoła Pawła, adresata nowotestamentowego Listu do Tytusa.
Znaczenie
Dla badaczy Pisma Świętego i historii wczesnego Kościoła odkrycie to ma ogromne znaczenie. Udowadnia ono, że zaledwie dwa stulecia po zmartwychwstaniu Chrystusa, chrześcijaństwo dotarło na najdalsze, militarne granice rzymskiej prowincji (Limes Górnogermańsko-Retycki) i było wyznawane przez ludzi piśmiennych, którzy znali i cenili teksty apostolskie. Zamiast opierać się wyłącznie na tradycji ustnej, wierni na krańcach imperium posiadali dostęp do spisanych słów apostoła Pawła i traktowali je jako autorytet ostateczny, zdolny do ochrony i zbawienia.