Achaz w zapisach Tiglat-Pilesera

Achaz to jeden z najsurowiej ocenianych królów Judy. Autor 2 Księgi Królewskiej zarzuca mu bałwochwalstwo, przebudowę ołtarza w świątyni na wzór pogański i uzależnienie kraju od Asyrii. A jednak właśnie ten król należy dziś do najlepiej poświadczonych pozabiblijnie władców Jerozolimy. Jego imię zachowało się w dwóch niezależnych od siebie świadectwach starożytnego pisma: w rocznikach asyryjskiego króla Tiglat-Pilesera III oraz na glinianej pieczęci (bulli) noszącej napis „Achaz, syn Jotama, król Judy”.

Czym jest odkrycie

Nie chodzi o jeden przedmiot, lecz o dwa różne rodzaje źródeł, które trzeba oceniać osobno, bo mają zupełnie inną wiarygodność archeologiczną.

Roczniki Tiglat-Pilesera III

W tzw. inskrypcjach podsumowujących (Summary Inscriptions) asyryjskiego króla Tiglat-Pilesera III (panował 745–727 p.n.e.) znajduje się lista władców Zachodu, którzy przynieśli trybut Asyrii. Wśród nich wymieniony jest akadyjską formą Ia-ú-ha-zi (Jauhazi, czyli Joachaz) „z kraju Judy”. To pełne, teoforyczne imię króla — Jehoachaz, „Jahwe uchwycił/podtrzymał” — którego Biblia używa w skróconej postaci „Achaz”. Tekst wylicza trybut: złoto, srebro, cynę, żelazo, ołów oraz kosztowne, barwione tkaniny.

Najbardziej znany zapis (Summary Inscription 7, tablica z Nimrud oznaczona K.3751) pochodzi z asyryjskiego miasta Kalhu (biblijne Kalach, dziś Nimrud) i został odnaleziony podczas wykopalisk brytyjskich — konkretnie tę tablicę udokumentował George Smith w 1873 roku. Przechowuje ją British Museum w Londynie. Krytyczne, aktualne wydania tekstów Tiglat-Pilesera III opracowali Hayim Tadmor (1994) oraz Tadmor i Shigeo Yamada w serii RINAP 1 (Eisenbrauns 2011). To źródło ma pełny kontekst wykopaliskowy — jest naukowo bezsporne.

Bulla „Achaz, syn Jotama, król Judy”

Drugim świadectwem jest gliniana bulla — odcisk pieczęci, którym niegdyś zapieczętowano zwinięty papirusowy dokument. Napis w piśmie paleohebrajskim brzmi w transliteracji l’ḥz yhwtm mlk yhdh, co tłumaczy się: „(należący) do Achaza, (syna) Jotama, króla Judy”. Na odwrocie widać odcisk włókien papirusu i sznurka, a na krawędzi zachował się odcisk palca. Bullę opublikował Robert Deutsch (m.in. w „Biblical Archaeology Review” 24/3 z 1998 r.); przedmiot pojawił się na rynku antyków ok. 1995 r. i trafił do prywatnej kolekcji Shlomo Moussaieffa w Londynie.

Powiązanie z Pismem

Biblijny opis w 2 Księdze Królewskiej wprost mówi, że zaatakowany przez koalicję Syrii i Izraela Achaz wezwał na pomoc Asyrię i wysłał jej władcy dary ze skarbca świątyni Jahwe:

„Achaz więc wysłał posłańców do Tiglat-Pilesera, króla Asyrii, ze słowami: Jestem twoim sługą i twoim synem. Przyjdź i wybaw mnie z ręki króla Syrii i z ręki króla Izraela, którzy powstali przeciw mnie. Wtedy Achaz wziął srebro i złoto, które znajdowały się w domu Pana i w skarbcach domu królewskiego, i posłał je jako dar królowi Asyrii” (2 Krl 16,7–8, UBG).

Zbieżność jest uderzająca: Biblia opisuje Achaza jako dobrowolnego wasala („twoim sługą i twoim synem”) płacącego trybut srebrem i złotem, a asyryjskie roczniki niezależnie wymieniają „Joachaza z Judy” na liście trybutariuszy Tiglat-Pilesera, ze złotem i srebrem na czele daniny. Co więcej, bulla potwierdza także imię ojca Achaza — Jotama — dokładnie jak w biblijnej genealogii królów Judy.

Co pewne, a co dyskutowane

• Pewne (konsensus): Roczniki Tiglat-Pilesera III wymieniają „Joachaza z Judy” jako trybutariusza. Tablica pochodzi z regularnych wykopalisk w Nimrud, ma pełny kontekst i jest przechowywana w British Museum. Utożsamienie asyryjskiego Jauhazi z biblijnym Achazem jest w nauce powszechnie przyjęte.
• Cenny szczegół: Asyryjscy skrybowie zapisali pełną, teoforyczną formę imienia z elementem „Jahwe” (Jeho-achaz), którą tekst biblijny podaje w skrócie. To pośrednio świadczy o obecności imienia Jahwe w judzkiej dynastii tego okresu.
• Dyskutowane: Bulla Achaza nie ma udokumentowanego pochodzenia — pojawiła się na rynku antyków w połowie lat 90. XX w., a nie w wykopaliskach. Większość badaczy uznaje ją za autentyczną (bulle są trudne do sfałszowania, m.in. przez odcisk włókien i palca), ale ponieważ w tym samym okresie rynek starożytności zalały falsyfikaty, część uczonych zachowuje ostrożność wobec przedmiotów bez kontekstu wykopaliskowego. Dodatkowym powodem do ostrożności bywa fakt, że Robert Deutsch, który bullę opublikował, jest zarazem handlarzem starożytności. Autentyczności bulli nie należy więc traktować jako w pełni rozstrzygniętej.
• Uczciwe zastrzeżenie: asyryjska lista trybutu jest zbiorczym zestawieniem wasali, a nie protokołem jednej konkretnej wpłaty z 2 Krl 16. Zgodność dotyczy faktu wasalstwa i rodzaju daniny, nie zaś liczenia sztuk srebra.

Znaczenie

Odkrycie nie „udowadnia Biblii” i nie taki jest jego cel. Pokazuje jednak coś istotnego: postać, którą Pismo przedstawia bez upiększeń — jako słabego, uzależnionego od Asyrii i niewiernego Jahwe króla — została niezależnie odnotowana w archiwach największego imperium tamtych czasów, i to dokładnie w roli, jaką opisuje 2 Krl 16: wasala płacącego trybut. Biblijni autorzy nie tworzyli laurki dla własnej dynastii; ich relacja o Achazie jest krytyczna, a mimo to osadzona w realnej geopolityce VIII wieku p.n.e. Dla czytelnika trzymającego się zasady sola scriptura to zachęta, by ufać Pismu jako wiarygodnemu świadectwu historii — bez potrzeby dopisywania mu cudów, których nie głosi.

Źródła

• Hayim Tadmor, Shigeo Yamada, The Royal Inscriptions of Tiglath-pileser III (744–727 BC) and Shalmaneser V (726–722 BC), Kings of Assyria (RINAP 1), Eisenbrauns 2011.
• Hayim Tadmor, The Inscriptions of Tiglath-Pileser III, King of Assyria, Jerusalem 1994.
• Nimrud Tablet K.3751 (Kalhu Summary Inscription 7), British Museum — en.wikipedia.org/wiki/Nimrud_Tablet_K.3751
• Robert Deutsch, „First Impression: What We Learn from King Ahaz’s Seal”, Biblical Archaeology Review 24/3 (1998).
• „King Ahaz’s Seal” — en.wikipedia.org/wiki/King_Ahaz’s_Seal
• „Ahaz” — en.wikipedia.org/wiki/Ahaz
• Bryan Windle, „King Ahaz: An Archaeological Biography”, Bible Archaeology Report (2020) — biblearchaeologyreport.com
• „King Ahaz’s Tribute: Proof From an Assyrian Inscription”, Armstrong Institute of Biblical Archaeology — armstronginstitute.org