Skrybowie Biblia

Attalia — brama Hadriana i port, z którego Paweł odpłynął do Syrii

Attalia — brama Hadriana i port, z którego Paweł odpłynął do Syrii

Autor:

Redakcja Odkryj Biblię

w

Dzisiejsza Antalya to turecki kurort znany z plaż i hoteli, ale w starożytności był to port, przez który przechodzili apostołowie i cesarze. Z tego samego nabrzeża, z którego Paweł i Barnaba odpłynęli do Syrii, kończąc pierwszą podróż misyjną, patrzy dziś na turystów monumentalna, trójłukowa brama triumfalna wzniesiona ku czci cesarza Hadriana. Czy ten kamienny łuk ma cokolwiek wspólnego z wizytą apostołów – a jeśli nie, to co właściwie łączy antyczną Attalię z kartą Dziejów Apostolskich?

Attalia — brama Hadriana i port, z którego Paweł odpłynął do Syrii
Fot. Esginmurat, CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons

Czym jest to „odkrycie”

Attalia to greckie miasto portowe na południowym wybrzeżu Azji Mniejszej, założone około 150 r. p.n.e. przez Attalosa II Filadelfosa, króla Pergamonu – stąd nazwa; służyło mu jako baza floty wojennej. Gdy ostatni władca Pergamonu, Attalos III, zapisał swoje królestwo Rzymowi (133 r. p.n.e.), miasto weszło w orbitę rzymską: w 77 r. p.n.e. wcielił je do republiki Publiusz Serwiliusz Izauryjski, a w 67 r. p.n.e. korzystał z niego jako bazy morskiej Pompejusz w kampanii przeciw piratom. W czasach cesarstwa Attalia leżała dogodnie na trasie transportu zboża z Aleksandrii do Rzymu, co czyniło ją ważnym węzłem żeglugowym.

Najbardziej rozpoznawalnym zabytkiem dzisiejszej Antalyi jest Brama Hadriana (tur. Üçkapılar, „Trzy Bramy”, zwana też Bramą Adriana) – rzymski łuk triumfalny wzniesiony w 130 r. n.e. dla upamiętnienia wizyty cesarza Hadriana w mieście. Trzy jednakowe przejścia mają szerokość 4,15 m i wysokość 6,18 m do szczytu łuku; cała budowla mierzy ponad 8 m od antycznego bruku do gzymsu. Obie fasady zdobią po cztery kolumny; trzon budowli wzniesiono z białego marmuru, kolumny zaś z granitu, a kapitele łączą motywy jońskie i korynckie. Belkowanie zdobi fryz z motywami roślinnymi oraz gzyms z głowami lwów, a sklepienia przejść pokrywają kasetony z rozetami. Bramę wbudowano w mury miejskie, których początki sięgają okresu hellenistycznego – w epoce rzymskiej mury rozbudowano o kolejne baszty i bramy, z których właśnie ta była największa.

Nad przejściem centralnym niegdyś widniał napis z brązowych liter greckiego alfabetu, głoszący pełną tytulaturę Hadriana. W 1959 r., po zawaleniu się fragmentu muru, przeprowadzono gruntowną odkrywkę i restaurację bramy (odsłaniając też oryginalny antyczny bruk, dziś widoczny pod szklaną podłogą); u jej stóp znaleziono kilkanaście brązowych liter tego napisu. Dziś są rozproszone po muzeach Europy: dziewięć trafiło do Wiednia, dwie do Berlina, a pozostałe do British Museum w Londynie i Ashmolean Museum w Oksfordzie. Bramę odkrył dla świata zachodniego brytyjski hydrograf Francis Beaufort w 1817 r., a dokładny opis i rysunki sporządził pod koniec XIX w. polski hrabia i archeolog Karol Lanckoroński. Po bokach stoją dwie baszty z różnych epok: południowa jest rzymska, północną przebudował w XIII w. seldżucki sułtan Aladyn Kejkubad I, dodając inskrypcję w języku staroturckim zapisaną pismem arabskim. Z antycznego portu Attalii, dziś części dzielnicy Kaleiçi, zachowały się fragmenty falochronu i umocnień nabrzeża; mieści się tam obecnie marina.

Powiązanie z Pismem

Attalia pojawia się w Biblii dokładnie raz, w relacji z zakończenia pierwszej podróży misyjnej Pawła i Barnaby. Po ewangelizacji Galacji i Pizydii apostołowie zeszli z gór z powrotem na wybrzeże Pamfilii: „Potem przeszli przez Pizydię i przybyli do Pamfilii. I opowiedziawszy słowo Boże w Perge, zeszli do Attalii. Stamtąd popłynęli do Antiochii, gdzie przedtem zostali poruczeni łasce Boga do dzieła, które wykonali” (Dz 14,24-26 UBG). Dalej Łukasz dodaje: „A gdy tam przyszli i zebrali kościół, opowiedzieli, co Bóg przez nich uczynił i jak otworzył poganom drzwi wiary” (Dz 14,27 UBG).

Tekst nie wspomina o żadnym nauczaniu w samej Attalii – miasto pełni tu funkcję czysto tranzytową, portu wyjścia. Warto zwrócić uwagę na szczegół geograficzny: w drodze do Pizydii Paweł i Barnaba wysiedli w Perge (Dz 13,13), które leżało kilka kilometrów w głąb lądu nad żeglowną rzeką Kestros (dziś Aksu); w drodze powrotnej Łukasz nie wymienia już Perge jako portu, tylko właśnie Attalię. Rzeka Kestros nadawała się do transportu towarów, lecz nie była dogodna dla statków płynących otwartym morzem w stronę Syrii – do takiego rejsu potrzebny był prawdziwy port morski, jakim była Attalia, leżąca na szlaku handlowym Aleksandria-Rzym. Ten drobny, lecz spójny z antyczną geografią szczegół pokazuje, że autor Dziejów operował realną znajomością topografii regionu, a nie ogólnikami.

Co pewne, a co dyskutowane

  • Pewne: identyfikacja starożytnej Attalii ze współczesną Antalyą nie budzi wątpliwości – potwierdza ją ciągłość nazwy, lokalizacji i źródeł pisanych od okresu hellenistycznego po dziś.
  • Pewne: założenie miasta przez Attalosa II ok. 150 r. p.n.e. oraz jego rola jako głównego portu regionu w czasach rzymskich są dobrze udokumentowane epigraficznie i numizmatycznie (m.in. wczesne monety brązowe z wizerunkiem Posejdona, analizowane we współczesnych badaniach topografii miasta w czasopiśmie „Adalya”).
  • Pewne: wizyta cesarza Hadriana w Attalii w 130 r. n.e. mieści się w udokumentowanym, wieloletnim objeździe prowincji wschodnich (129-134 n.e.), który tego samego roku zaprowadził go dalej do Syrii, Judei i Egiptu.
  • Dyskutowane: dokładna chronologia samej budowy bramy. Większość źródeł datuje wzniesienie łuku na rok 130 n.e., wprost wiążąc go z wizytą cesarza. Część badaczy zwraca jednak uwagę, że styl architektoniczny mógł kształtować się stopniowo, w ramach planu upiększania miasta zapoczątkowanego jeszcze przed wizytą, w kontekście wcześniejszej wschodniej wyprawy Hadriana z lat 121-125 n.e. Różnica dotyczy więc odcieni datowania w obrębie tej samej dekady, nie samego faktu związku bramy z Hadrianem.
  • Kluczowe zastrzeżenie dla powiązania z Biblią: Brama Hadriana powstała ok. 80-90 lat po przejściu Pawła i Barnaby przez Attalię (pierwsza podróż misyjna datowana jest zwykle na ok. 46-48 r. n.e.). Apostołowie nie mogli więc widzieć tej konkretnej budowli – widzieli wcześniejsze mury i nabrzeże portowe, z których dziś zachowały się już tylko fragmenty wtopione w późniejsze fortyfikacje. Brama jest świadectwem historii miasta z Dziejów Apostolskich, ale nie bezpośrednim „naocznym świadkiem” wizyty Pawła.

Znaczenie

Wartość tego stanowiska nie leży w twierdzeniu, że „oto kamień, który widział Paweł” – bo dosłownie tego kamienia apostoł nie widział. Leży ona raczej w tym, że Attalia to w pełni realne, ciągle istniejące i dobrze przebadane miasto portowe, którego antyczna topografia – rzeka i port Perge w głębi lądu, morski port Attalii na wybrzeżu, szlak żeglugowy w stronę Syrii – dokładnie odpowiada temu, co Łukasz zapisał w dwóch zdaniach Dziejów Apostolskich. Taka precyzja drobnych, pozornie nieistotnych szczegółów geograficznych bywa dla historyków starożytności jednym z argumentów za tym, że autor Dziejów miał dobrą, z pierwszej ręki znajomość realiów podróży po wschodnim Śródziemnomorzu.

Brama Hadriana i zachowane fragmenty murów miejskich pokazują z kolei, że Attalia nie była przystankiem prowincjonalnym, lecz miastem na tyle znaczącym, by odwiedził je sam cesarz i by upamiętniono to monumentalną architekturą – co potwierdza rangę portu, z którego Paweł i Barnaba mogli bez trudu znaleźć przeprawę w stronę Syrii. To przypomnienie, że nawet lakoniczne wzmianki w rodzaju „zeszli do Attalii” osadzone są w konkretnej, weryfikowalnej geografii i historii gospodarczej starożytnego świata.

Źródła

Więcej wpisów