Na ścianie skalnego grobowca w środkowym Egipcie zachował się jeden z najbarwniejszych obrazów starożytnego Bliskiego Wschodu: kolorowa procesja semickich koczowników prowadzonych do Egiptu przez człowieka o imieniu Abisza. Malowidło z Beni Hasan nie przedstawia żadnej postaci biblijnej z imienia, ale ukazuje dokładnie ten świat — ludzi, drogi i czasy — w którym Pismo umieszcza wędrówki patriarchów i zejście rodziny Jakuba do Egiptu (Rdz 46). Dla czytelnika Biblii to okno na realia, nie „dowód”.
Czym jest odkrycie
Malowidło znajduje się w grobowcu oznaczonym BH3 w nekropolii Beni Hasan, na wschodnim brzegu Nilu w Środkowym Egipcie (okolice dzisiejszej Al-Minji). Grobowiec należał do Chnumhotepa II, prowincjonalnego namiestnika (nomarchy) tzw. nomu Oryksa za panowania XII dynastii Państwa Środkowego.
- Co: malowidło na północnej ścianie głównej komory, ukazujące grupę tzw. Aamu (egipskie określenie „Azjatów”, ludów zachodniosemickich z Lewantu) wchodzących do Egiptu. Towarzyszący napis wymienia 37 osób; na ścianie odwzorowano kilkanaście postaci — mężczyzn, kobiety i dzieci (badacze liczą ok. 15: ośmiu mężczyzn, cztery kobiety, troje dzieci) — w wielobarwnych, wełnianych szatach, z osłami, bronią i lirą.
- Kto ich prowadzi: mężczyzna nazwany Abisza (Absza), opatrzony tytułem heka-chaset — „władca obcej krainy”. To jedno z najwcześniejszych użyć terminu, z którego wywodzi się późniejsze słowo „Hyksosi”.
- Co przynoszą: napis wspomina o czarnym barwniku do oczu (galena/kohl, tzw. stibium); wyposażenie grupy sugeruje wędrownych handlarzy lub metalurgów.
- Kiedy: scena datowana jest na 6. rok panowania faraona Senusreta II (Sezostrisa II), czyli około 1890 p.n.e. Dokładna data zależy od przyjętej chronologii Państwa Środkowego — źródła podają w przybliżeniu przedział ok. 1890–1878 p.n.e.
Grobowce Beni Hasan były notowane przez badaczy już od XIX wieku. Scenę z Aamu opublikowała pruska wyprawa Karla Richarda Lepsiusa w monumentalnym dziele Denkmäler aus Aegypten und Aethiopien (1849). Systematyczne odrysowanie i wydanie zawdzięczamy Percy’emu Newberry’emu dla Egypt Exploration Fund — Beni Hasan, Part I (Londyn 1893). Znaną barwną kopię (facsimile) wykonał w 1931 r. Norman de Garis Davies w ramach Wyprawy Egipskiej nowojorskiego Metropolitan Museum of Art; kopia ta jest przechowywana w zbiorach Met. Sam grobowiec pozostaje in situ w Beni Hasan i jest dostępny dla zwiedzających.
Powiązanie z Pismem
Księga Rodzaju opisuje kilka „zejść do Egiptu” ludzi z Kanaanu w czasach głodu — Abrama (Rdz 12,10), a przede wszystkim Jakuba wraz z całym domem (Rdz 46). To właśnie ten wzorzec — semicka rodzina schodząca z Kanaanu do Egiptu — malowidło z Beni Hasan czyni namacalnym.
„I powiedział: Ja jestem Bogiem, Bogiem twego ojca. Nie bój się zejść do Egiptu, bo tam cię rozmnożę w wielki naród. Pójdę z tobą do Egiptu i wyprowadzę cię stamtąd z powrotem, a Józef położy swoją rękę na twoje oczy.” (Rdz 46,3–4, UBG)
Motyw głodu jako przyczyny wędrówki wraca w słowach synów Jakuba przed faraonem: „Przyszliśmy, aby przebywać w tej ziemi (…) gdyż ciężki głód panuje w ziemi Kanaan” (Rdz 47,4, UBG). Malowidło pokazuje, jak w praktyce mogła wyglądać taka grupa: rodzina z dobytkiem, prowadzona przez „władcę obcej krainy”, wpuszczana do Egiptu przez lokalnego urzędnika. To jest to samo pogranicze i ta sama epoka, o których mówi Pismo — a Jahwe zapewnia Jakuba, że pójdzie z nim właśnie tą drogą.
Co pewne, a co dyskutowane
Pewne (konsensus badaczy):
- Malowidło istnieje, jest dobrze zachowane i wielokrotnie udokumentowane (Lepsius, Newberry, Davies).
- Datowanie na czasy Senusreta II, ok. 1890 p.n.e., mieści się w szeroko rozumianej epoce patriarchów.
- Ukazane osoby to zachodniosemiccy „Azjaci” (Aamu) z Lewantu, wchodzący do Egiptu, prowadzeni przez człowieka imieniem Abisza.
Dyskutowane:
- Cel wizyty: handel (barwnik do oczu), sezonowa wędrówka, osiedlenie czy dostarczenie danin — badacze proponują różne odczytania napisu i sceny.
- Pochodzenie i status grupy: „Aamu z Szu” bywa czytane jako nazwa miejsca; dyskutuje się też, czy to protoplaści Hyksosów. Część uczonych podkreśla, że scena ma przede wszystkim wymowę ideologiczną — „obcy” jako symbol opanowanego, uporządkowanego chaosu na granicach Egiptu.
- Związek z Biblią: to najważniejsze zastrzeżenie. Żaden poważny badacz nie twierdzi, że to rodzina Jakuba, Abraham ani Izraelici. Malowidło ilustruje kontekst kulturowy, nie potwierdza konkretnego wydarzenia z Pisma. Utożsamianie Abiszy z jakąkolwiek postacią biblijną jest nadinterpretacją.
Znaczenie
Wartość malowidła z Beni Hasan polega na tym, że pokazuje ono „właściwych ludzi, we właściwym miejscu, we właściwym czasie”. Nie udowadnia Biblii — historii się w ten sposób nie „dowodzi” — ale rozwiewa zarzut, jakoby obraz semickich rodzin schodzących do Egiptu w epoce patriarchów był anachronizmem. Przeciwnie: Egipcjanie sami uwiecznili taką scenę na ścianie grobowca. Widzimy stroje, fryzury, sandały, broń, instrumenty i osły ludzi z Lewantu — dokładnie tego świata, po którym, według Pisma, wędrowali Abraham, Izaak i Jakub. Dla wierzącego to zachęta do czytania Rdz 46 z wyobraźnią zakorzenioną w realiach, a nie w legendzie — i przypomnienie, że Jahwe działa w konkretnej historii, geografii i czasie.
Źródła
- Percy E. Newberry, Beni Hasan, Part I, Egypt Exploration Fund, Londyn 1893.
- K. R. Lepsius, Denkmäler aus Aegypten und Aethiopien (Abt. II, Dyn. XII, Beni Hassan), 1849.
- Metropolitan Museum of Art — „Leaders of the Aamu of Shu”, facsimile Normana de Garis Daviesa (1931), Egyptian Expedition. metmuseum.org
- Madain Project — „Procession of the Āāmu” oraz „Tomb BH3″. madainproject.com/procession_of_the_aamu
- Wikipedia — „Khnumhotep II” (datowanie, bibliografia). en.wikipedia.org/wiki/Khnumhotep_II
- Associates for Biblical Research — „The Beni Hasan Asiatics and the Biblical Patriarchs” (zastrzeżenia interpretacyjne). biblearchaeology.org
- Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Rdz 46,3–4; 47,4; 12,10.