Księga Jeremiasza kreśli bardzo konkretny obraz Jerozolimy w ostatnich dekadach Królestwa Judy — z imionami, urzędami i rodzinami dworzan otaczających proroka. Wśród nich pojawiają się Gemariasz, syn Szafana, w którego komnacie odczytano zwój prorockich słów, oraz Jukal (Juchal), syn Szelemiasza, jeden z dostojników domagających się śmierci Jeremiasza. W wykopaliskach w Mieście Dawida w Jerozolimie odnaleziono gliniane pieczęcie (bulle) noszące dokładnie te imiona. To jedno z najczęściej przywoływanych powiązań między tekstem biblijnym a znaleziskiem archeologicznym.
Czym jest odkrycie
Bulla to niewielka grudka gliny odciśnięta pieczęcią, którą zamykano zwinięty i związany sznurkiem dokument papirusowy. Sam papirus dawno spłonął lub rozłożył się, ale glina, wypalona w pożarze, przetrwała wraz z nazwiskiem właściciela pieczęci.
Bulla „Gemariasza, syna Szafana”. Została znaleziona w 1982 roku podczas wykopalisk kierowanych przez prof. Yigala Shiloha w Mieście Dawida (rejon oznaczony jako Area G), w budynku nazwanym „Domem Bulli”. Leżała tam grupa 51 bulli (49 zachowanych niemal w całości, 41 z czytelnymi napisami starohebrajskimi), rozsypanych na podłodze i przykrytych warstwą spalenizny po babilońskim zniszczeniu Jerozolimy w 586 r. p.n.e. Napis brzmi: „(należący) do Gemarjahu, syna Szafana” (hebr. lə-Gemarjahu ben Szafan). Datowany jest na przełom VII i VI w. p.n.e.
Bulla „Jukala/Juchala, syna Szelemiasza”. Odkryła ją w 2005 roku archeolog Eilat Mazar, również w Mieście Dawida, w rejonie tzw. Wielkiej Kamiennej Budowli. Pieczęć wymienia rzadko spotykane trzy pokolenia: „Jehukal, syn Szelemjahu, syna Szobiego”. Dwa lata później, w 2007 roku, przy przesiewaniu ziemi na mokro Mazar znalazła kolejną bullę — „Gedaliasza, syna Paszchura”. Obaj ci ludzie występują razem w tym samym wersecie Księgi Jeremiasza (Jr 38,1), a ich pieczęcie odkryto zaledwie kilka metrów od siebie. Oba znaleziska datuje się na panowanie króla Sedekiasza (597–586 p.n.e.).
Warto zauważyć, że końcówki tych imion — -jahu w „Gemarjahu” czy „Szelemjahu” — to skrócona, teoforyczna forma imienia Boga, Jahwe. Mieszkańcy Judy nadawali dzieciom imiona świadczące o Jahwe.
Powiązanie z Pismem
Gemariasz, syn Szafana, pojawia się w opisie odczytania zwoju Jeremiasza w świątyni za panowania króla Jojakima:
„I Baruch odczytał z księgi słowa Jeremiasza w domu Pana, w komnacie Gemariasza, syna Szafana, pisarza, na górnym dziedzińcu, u wejścia do Bramy Nowej domu Pana, do uszu całego ludu.” (Jr 36,10, UBG)
W tym samym rozdziale wymieniony jest jego syn Micheasz oraz on sam wśród książąt na dworze (Jr 36,11-12). Ojciec Gemariasza, Szafan-pisarz, znany jest z czasów reformy króla Jozjasza (2 Krl 22).
Jukal (Juchal) i Gedaliasz należeli natomiast do dostojników, którzy uznali proroctwa Jeremiasza za zdradę podczas oblężenia Jerozolimy:
„Wtedy Szefatiasz, syn Matana, Gedaliasz, syn Paszchura, Jukal, syn Szelemiasza, i Paszchur, syn Malkiasza, usłyszeli słowa, które Jeremiasz wypowiadał do całego ludu:” (Jr 38,1, UBG)
To właśnie ci ludzie doprowadzili do wrzucenia proroka do błotnistego lochu (Jr 38,4-6). Bulla Jukala pojawia się też w tle wcześniejszej sceny, gdy król Sedekiasz posyła go z prośbą, by prorok modlił się za lud (Jr 37,3).
Co pewne, a co dyskutowane
Rzeczy pewne (konsensus):
- Wszystkie trzy bulle pochodzą z kontrolowanych, warstwowych wykopalisk archeologicznych — ich autentyczność nie budzi wątpliwości.
- Odczyt napisów (imię + imię ojca) jest jasny i zgodny z zapisem starohebrajskim.
- Datowanie na ostatnie dekady Królestwa Judy, tuż przed 586 r. p.n.e., odpowiada czasom Jeremiasza.
- Imiona i formy patronimiczne dokładnie pokrywają się z osobami wymienionymi w Księdze Jeremiasza.
Rzeczy dyskutowane lub wymagające ostrożności:
- Zgodność imienia i imienia ojca jest bardzo mocną przesłanką, ale ściśle rzecz biorąc nie dowodzi, że właściciel pieczęci to ta sama osoba z Biblii — imiona się powtarzały. Siła identyfikacji rośnie tam, gdzie zgadza się więcej szczegółów (jak trzy pokolenia na pieczęci Jukala czy zestawienie Jukala i Gedaliasza z tego samego wersetu Jr 38,1).
- Interpretacja samej budowli, w której Eilat Mazar znalazła bulle Jukala i Gedaliasza, jako „pałacu Dawida” (tzw. Wielka Kamienna Budowla) jest przedmiotem sporu wśród archeologów — to jednak odrębna debata, która nie podważa odczytania napisów.
- Dla kontrastu: słynna bulla „Berekjahu (Barucha), syna Neriasza, pisarza” — sekretarza Jeremiasza — pochodzi z rynku antykwarycznego, nie z kontrolowanych wykopalisk, a jej autentyczność jest przedmiotem sporu: laboratoryjna analiza Gorena i Ariego (2014) wskazała na współczesne fałszerstwo, natomiast van der Veen, Deutsch i Barkay (2016) bronią jej autentyczności. Pokazuje to, dlaczego proweniencja z kontrolowanego wykopu ma tak wielkie znaczenie.
Znaczenie
Te bulle nie „udowadniają Biblii” w całości ani nie potwierdzają samych proroctw — archeologia tego nie potrafi. Pokazują jednak coś istotnego: Księga Jeremiasza nie operuje anonimowymi, legendarnymi postaciami, lecz nazwiskami realnych urzędników z konkretnej Jerozolimy, których pieczęcie przetrwały w warstwach zniszczenia sprzed 586 r. p.n.e. Dla czytelnika Pisma to poszlaka, że opisany świat dworu, świątyni i kancelarii był rzeczywisty, osadzony w historii — a Jahwe działał wśród konkretnych ludzi, nie w mitycznej próżni. To wzmacnia zaufanie do rzetelności tekstu, zachowując przy tym uczciwe rozróżnienie między tym, co potwierdzone, a tym, co pozostaje przedmiotem badań.
Źródła
- Biblical Archaeology Society, „Jeremiah, Prophet of the Bible, Brought Back to Life” — biblicalarchaeology.org
- City of David, Timeline: „The Seal Impression of Gemaryhau Son of Shaphan” — timeline.cityofdavid.org.il
- Armstrong Institute of Biblical Archaeology, „The Scribe Gemariah — Uncovered!”, „Jeremiah’s Captors Discovered” oraz „’House of Bullae’ and the Book of Jeremiah” — armstronginstitute.org
- Y. Goren, E. Arie, „The Authenticity of the Bullae of Berekhyahu Son of Neriyahu the Scribe”, BASOR 372 (2014), s. 147–158 — journals.uchicago.edu
- P. van der Veen, R. Deutsch, G. Barkay, „Reconsidering the Authenticity of the Berekhyahu Bullae: A Rejoinder”, Antiguo Oriente 14 (2016), s. 99–136
- Biblia, przekład UBG (Uwspółcześniona Biblia Gdańska): Jr 36,10-12; Jr 37,3; Jr 38,1-6; 2 Krl 22