Wśród najbardziej znanych zabytków klinowych świata starożytnego jest niepozorny, gliniany, beczułkowaty przedmiot mieszczący się w dłoni: Cylinder Cyrusa. Zapisano na nim proklamację perskiego króla Cyrusa Wielkiego, który po zdobyciu Babilonu ogłosił politykę odsyłania podbitych ludów do ich ziem i odbudowy zaniedbanych świątyń. Dla czytelnika Pisma brzmi to znajomo, bo prorok Izajasz zapowiedział Cyrusa z imienia, a Księga Ezdrasza opisuje jego dekret o powrocie Judejczyków z wygnania i odbudowie domu Jahwe (PAN) w Jerozolimie. Warto jednak dokładnie rozróżnić to, co cylinder rzeczywiście mówi, od tego, co bywa mu przypisywane.
Czym jest to odkrycie
Cylinder Cyrusa to walec z wypalonej gliny, mierzący około 22 na 10 centymetrów, pokryty pismem klinowym w języku akadyjskim (babiloński dialekt). Odnalazł go w marcu 1879 roku asyryjsko-brytyjski archeolog Hormuzd Rassam podczas wykopalisk prowadzonych dla British Museum na terenie starożytnego Babilonu (dzisiejszy Irak). Cylinder złożono w starożytności jako tzw. depozyt fundacyjny w fundamentach Esagili, głównej świątyni babilońskiego boga Marduka.
Tekst powstał wkrótce po zdobyciu Babilonu przez Cyrusa, czyli około 539–538 roku p.n.e. Cylinder przechowuje British Museum (nr rej. 1880,0617.1941; obiekt BM 90920). Zachował się w kilku fragmentach: główny kawałek odkrył Rassam, a mniejszy fragment, przez lata znajdujący się w zbiorach Uniwersytetu Yale, rozpoznał jako część tego samego cylindra Paul-Richard Berger w 1970 roku; fizycznie połączono go z głównym fragmentem w 1972 roku. W 2010 roku uczeni British Museum (m.in. asyriolog Irving Finkel) rozpoznali dwa fragmenty glinianych tabliczek z niemal identycznym tekstem — co wskazuje, że treść proklamacji rozpowszechniano szerzej, a nie tylko jako jednorazowy napis ukryty w fundamencie.
W samym tekście Cyrus przedstawia się jako wybraniec Marduka, oskarża poprzedniego króla Babilonu Nabonida o zaniedbanie kultu, a następnie chwali się przywróceniem świątyń oraz odesłaniem posągów bogów i wysiedlonych ludów „do ich miejsc”.
Powiązanie z Pismem
Prorok Izajasz wymienia Cyrusa z imienia i nazywa go narzędziem Jahwe. Według tradycyjnego, przedwygnaniowego datowania Księgi Izajasza (VIII w. p.n.e.) jest to zapowiedź sprzed narodzin króla; krytyka biblijna datuje rozdziały 40–55 na okres bliski samemu Cyrusowi — spór dotyczy jednak datowania i autorstwa księgi, a nie samej treści wyroczni:
Tak mówi Pan do swego pomazańca Cyrusa, którego prawicę ująłem, by podbić przed nim narody, rozpinać biodra królów i otworzyć przed nim wrota, a bramy nie będą zamknięte. (Iz 45,1, UBG)
Kilka wersetów dalej pojawia się zapowiedź, która najściślej łączy się z tematyką cylindra — odbudowa miasta i uwolnienie wygnańców:
Ja go wzbudziłem w sprawiedliwości i wyprostuję wszystkie jego drogi. On odbuduje moje miasto i wypuści moich więźniów, nie za okup ani za dar, mówi Pan zastępów. (Iz 45,13, UBG)
Księga Ezdrasza opisuje wypełnienie tej zapowiedzi w formie królewskiego dekretu:
Tak mówi Cyrus, król Persji: Pan, Bóg niebios, dał mi wszystkie królestwa ziemi. On też rozkazał mi, abym zbudował dla niego dom w Jerozolimie, która jest w Judzie. (Ezd 1,2, UBG)
Zwróćmy uwagę na istotny szczegół. Cylinder ujmuje odbudowę świątyń w języku kultu Marduka; biblijny dekret w Ezd 1 i 2 Krn 36 ujmuje ją w języku czci dla Jahwe. Nie jest to sprzeczność — Izajasz sam podkreśla, że Cyrus działał, „chociaż mnie nie znałeś” (Iz 45,4, UBG). Perska polityka pozwalała każdemu ludowi opisać ten sam gest władcy w kategoriach własnego Boga. Pismo interpretuje decyzję Cyrusa teologicznie: to Jahwe „wzbudził ducha Cyrusa” (Ezd 1,1, UBG).
Co pewne, a co dyskutowane
Rozróżnijmy uczciwie fakty od interpretacji.
- Pewne (konsensus): Cylinder jest autentycznym, dobrze datowanym zabytkiem z około 539 r. p.n.e. Poświadcza ogólną politykę Cyrusa: odbudowę świątyń oraz przywracanie wysiedlonych ludów i ich kultów do rodzimych ziem. Ta polityka tworzy wiarygodne historyczne tło dla powrotu Judejczyków z wygnania.
- Dyskutowane: Cylinder nie wymienia Żydów, Judy ani Jerozolimy — mowa w nim wyłącznie o sanktuariach mezopotamskich. Dlatego wielu badaczy przestrzega, że nie jest to bezpośredni „dowód” na dekret z Księgi Ezdrasza, lecz raczej świadectwo szerszej praktyki, w którą powrót Judejczyków dobrze się wpisuje.
- Odrzucane przez uczonych: Rozpowszechniane przez reżim szacha Iranu i spopularyzowane zwłaszcza podczas obchodów 2500-lecia imperium perskiego w 1971 roku hasło, że cylinder to „pierwsza karta praw człowieka”, jest anachronizmem. Asyriolodzy (m.in. Irving Finkel) podkreślają, że to przede wszystkim tradycyjny napis fundacyjny i królewska propaganda, mająca legitymizować władzę Cyrusa i pozyskać kapłanów Marduka, a nie deklaracja praw jednostki.
Trzeba więc unikać dwóch skrajności: nie należy twierdzić, że cylinder „udowadnia Biblię”, ani lekceważyć go jako niezwiązanego z tekstem natchnionym. Prawda leży pośrodku — to niezależne źródło potwierdzające realia i mechanizm, który Pismo opisuje.
Znaczenie
Dla czytelnika stojącego na gruncie sola scriptura Cylinder Cyrusa jest cennym, choć ostrożnie interpretowanym świadectwem. Nie zastępuje wiary ani nie „ratyfikuje” natchnienia Pisma, ale pokazuje, że biblijny opis dekretu Cyrusa nie jest późną legendą oderwaną od historii — odpowiada realnej, udokumentowanej polityce perskiego dworu wobec podbitych ludów i ich świątyń.
Co więcej, cylinder uwypukla to, co Pismo mówi najgłośniej: suwerenność Jahwe nad dziejami narodów. Izajasz zapowiedział Cyrusa z imienia i — według tradycyjnego datowania księgi — na długo przed jego panowaniem, i nazwał go „pomazańcem” wykonującym Boży zamiar wobec Izraela — „ze względu na swego sługę Jakuba” (Iz 45,4, UBG). Nawet potężny król, który nie znał Boga Izraela, posłużył wypełnieniu Jego słowa danego przez proroka Jeremiasza (Ezd 1,1, UBG). Gliniany walec z Babilonu przypomina, że Bóg działa również poza granicami ludu przymierza, prowadząc historię ku swoim celom.
Źródła
- British Museum — karta obiektu „Cyrus Cylinder” (nr rej. 1880,0617.1941 / BM 90920): britishmuseum.org/collection/object/W_1880-0617-1941
- Cyrus Cylinder — Wikipedia (data odkrycia, fragmenty, datowanie, brak wzmianki o Żydach): en.wikipedia.org/wiki/Cyrus_Cylinder
- The Cyrus Cylinder and Ancient Persia — The Metropolitan Museum of Art: metmuseum.org/exhibitions/listings/2013/cyrus-cylinder
- Yale Peabody Museum — relacja z wykładu Irvinga Finkela, „’Superstar’ Assyriologist Dispels Myths About Cyrus Cylinder”: peabody.yale.edu/news/finkel_talk
- Associates for Biblical Research — „The Ongoing Saga of the Cyrus Cylinder”: biblearchaeology.org
- Pismo Święte, Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG): Iz 45; Ezd 1; 2 Krn 36,22–23.