Dla wielu czytelników Nowego Testamentu relacja o nawróceniu Szawła z Tarsu brzmi jak odległa opowieść teologiczna. Jednak Biblia mocno osadza te wydarzenia w konkretnych realiach geograficznych i historycznych. Księga Dziejów Apostolskich podaje precyzyjną lokalizację miejsca, w którym ślepy Szaweł oczekiwał na przyjście Ananiasza, nakazanego mu przez zmartwychwstałego Pana. Tym adresem była ulica Prosta w Damaszku. Dzisiejsze badania archeologiczne i zachowana tkanka miejska Syrii potwierdzają, że nie jest to literacka fikcja, lecz realny rzymski zabytek, który przetrwał do naszych czasów.
Czym jest to odkrycie
Ulica Prosta, znana w starożytności po łacinie jako Via Recta, a współcześnie w języku arabskim jako asz-Szari al-Mustakim, to dawny rzymski decumanus maximus – główna arteria komunikacyjna biegnąca na osi wschód-zachód starożytnego Damaszku. Choć miasto na przestrzeni wieków ulegało licznym przebudowom, rzymska siatka uliczna została doskonale zidentyfikowana przez historyków i archeologów.
Badania nad rzymskim układem urbanistycznym Damaszku wykazały, że pierwotna arteria miała około 1500 metrów długości i imponującą szerokość sięgającą 26 metrów. Była to reprezentacyjna ulica handlowa, otoczona po obu stronach kolumnadami i zadaszonymi portykami, w których mieściły się sklepy. Choć współczesny poziom ulicy leży wyżej niż w I wieku n.e., a sama arteria uległa znacznemu zwężeniu z powodu późniejszej zabudowy, jej starożytny przebieg jest całkowicie potwierdzony. Na trasie ulicy do dziś zachował się monumentalny rzymski łuk triumfalny (odkopany i częściowo zrekonstruowany w XX wieku), a na jej wschodnim krańcu wznosi się Brama Wschodnia (Bab Sharqi). Jest to jedyna zachowana starożytna brama Damaszku, która prezentuje klasyczną potrójną formę rzymską: z dużym, centralnym przejazdem dla wozów oraz dwoma mniejszymi, bocznymi przejściami przeznaczonymi dla pieszych.
Powiązanie z Pismem
Wydarzenia opisane w 9. rozdziale Dziejów Apostolskich rozgrywają się bezpośrednio po tym, jak zmartwychwstały Mesjasz, Jeszua (Jezus), objawił się Szawłowi w oślepiającym świetle na drodze do Damaszku. Szaweł, pozbawiony wzroku i prowadzony za rękę, trafia do miasta. W tym samym czasie Jahwe (PAN) przemawia w widzeniu do jednego z tamtejszych uczniów, Ananiasza, nakazując mu udać się w bardzo konkretne miejsce.
„A Pan powiedział do niego: Wstań i idź na ulicę, którą nazywają Prostą, i zapytaj w domu Judy o Saula z Tarsu, oto bowiem się modli.” — Dz 9,11 (UBG)
Ananiasz posłuchał tego wezwania, odnalazł dom Judy przy ulicy Prostej, położył ręce na Szawle, a ten odzyskał wzrok i został ochrzczony. Dokładność topograficzna tego opisu pokazuje, że autor Dziejów Apostolskich opierał się na relacji naocznego świadka, który doskonale znał rzymską infrastrukturę ówczesnego Damaszku.
„Wtedy Ananiasz poszedł, wszedł do domu, położył na nim ręce i powiedział: Saulu, bracie, Pan mnie posłał – Jezus, który ci się ukazał w drodze, którą jechałeś – żebyś odzyskał wzrok i został napełniony Duchem Świętym. I natychmiast spadły z jego oczu jakby łuski, i zaraz przejrzał, wstał i został ochrzczony.” — Dz 9,17-18 (UBG)
Co pewne, a co dyskutowane
Z punktu widzenia naukowej archeologii i historii, istnienie oraz przebieg rzymskiej Via Recta w I wieku n.e. są faktami bezdyskusyjnymi i całkowicie potwierdzonymi. Rzymska siatka urbanistyczna Damaszku z tamtego okresu jest nam doskonale znana, a zachowane elementy architektoniczne, takie jak potrójna Brama Wschodnia czy odkopany łuk rzymski, stanowią namacalne dowody materialne.
Sferą dyskusyjną pozostaje natomiast dokładna lokalizacja poszczególnych budynków wspomnianych w tekście biblijnym. Chociaż tradycja chrześcijańska wskazuje konkretne miejsca jako „dom Judy” czy „dom Ananiasza” (obecnie zamienione w kaplice lub kościoły), brak jest jednoznacznych dowodów archeologicznych, które mogłyby bezspornie powiązać te konkretne fundamenty z postaciami z Dziejów Apostolskich. Archeologia potwierdza autentyczność samej ulicy i realiów epoki, lecz dokładne identyfikowanie domów prywatnych po dwóch tysiącach lat pozostaje poza zakresem możliwości naukowych i opiera się wyłącznie na późniejszej tradycji kościelnej.
Znaczenie
Odkrycie i zachowanie rzymskiej ulicy Prostej w Damaszku ma ogromne znaczenie dla osób badających historyczność Nowego Testamentu w duchu wierności Pismu. Pokazuje ono, że opisy biblijne nie operują w próżni mitologicznej, lecz są zakorzenione w realnym świecie grecko-rzymskim I wieku n.e. Chociaż samo potwierdzenie istnienia ulicy nie zastępuje wiary w cudowne nawrócenie Pawła, to jednak dostarcza solidnego dowodu na to, że autor biblijny precyzyjnie relacjonował rzeczywiste fakty historyczne i geograficzne. Dla badaczy Pisma stanowi to kolejne potwierdzenie wiarygodności tekstu natchnionego.