Diatessaron i fragment z Dura-Europos

Strzęp pergaminu wielkości dłoni, znaleziony w gruzach nadgranicznego miasta nad Eufratem, zniszczonego przez Persów w połowie III wieku. Kilkanaście greckich linijek, które nie zgadzają się dokładnie z żadną z czterech Ewangelii z osobna — a jednocześnie z każdą po trochu. Czy to najwcześniejszy zachowany świadek Diatessaronu, słynnej harmonii ewangelicznej Tacjana, czytanej niegdyś w kościołach Syrii zamiast osobnych czterech Ewangelii? Spór o to trwa od dziewięćdziesięciu lat i wciąż nie został definitywnie rozstrzygnięty.

Czym jest to „odkrycie”

5 marca 1933 roku, podczas wspólnych wykopalisk Uniwersytetu Yale i francuskiej Académie des Inscriptions (kierowanych przez Michaela Rostovtzeffa i Franza Cumonta, w terenie nadzorowanych przez Clarka Hopkinsa), w ruinach rzymskiego miasta garnizonowego Dura-Europos nad środkowym Eufratem natrafiono na niewielki fragment pergaminu. Jego odkrycie przypisuje się Susan M. Hopkins, żonie kierownika prac terenowych, która jako pierwsza rozpoznała w nim tekst ewangeliczny.

Fragment ma zaledwie 10,5 na 9,5 cm, jest zapisany po jednej stronie pismem greckim (uncjałą) i zachował część kilkunastu linijek — brzegi karty są urwane, więc z każdego wersu ubywa po kilka liter na początku. Znaleziono go w gruzie ziemnego nasypu, który rzymski garnizon usypał wzdłuż zachodniego muru miasta jako umocnienie tuż przed najazdem Sasanidów. Ten sam rodzaj zasypki zakonserwował też pobliską synagogę ze słynnymi malowidłami oraz najstarszy znany budynek kościelny (domus ecclesiae). Skoro pergamin trafił do nasypu, musiał powstać wcześniej niż on sam, a miasto ostatecznie upadło w 256 roku pod naporem wojsk Szapura I — to daje twardy terminus ante quem. Karta pisma, oceniana paleograficznie, wskazuje na pierwszą połowę III wieku, choć część badaczy nie wyklucza datowania nieco wcześniejszego.

Tekst opublikował w 1935 roku Carl H. Kraeling pod tytułem „A Greek Fragment of Tatian’s Diatessaron from Dura”, uznając go za odpis greckiego Diatessaronu Tacjana. Fragment jest dziś katalogowany jako Dura Parchment 24 (P.Dura 10), w spisie greckich rękopisów Nowego Testamentu Gregory-Aland figuruje pod numerem 0212, a przechowywany jest w Beinecke Rare Book & Manuscript Library Uniwersytetu Yale. Zachowana treść splata sformułowania z Ewangelii Mateusza (27,56-57), Marka (15,40.42-43), Łukasza (23,49-51) i Jana (19,38) — opisuje kobiety patrzące na ukrzyżowanie z daleka oraz Józefa z Arymatei, który przyszedł prosić Piłata o ciało Jezusa. Ciekawostką jest nietypowa pisownia nazwy miasta Arymatei — „Erinmathaia” zamiast zwyczajowego „Arimathaia” — co samo w sobie stało się przedmiotem naukowej dyskusji.

Powiązanie z Pismem

Nazwa „Diatessaron” pochodzi z greckiego dia tessarōn — „przez cztery” lub „z czterech” — terminu zapożyczonego z muzycznej teorii harmonii. Tacjan, chrześcijański apologeta pochodzący z terenów dzisiejszej Syrii, uczeń Justyna Męczennika w Rzymie, około 170 roku n.e. połączył treść czterech Ewangelii w jedną ciągłą opowieść o życiu Jeszui (Jezusa), usuwając powtórzenia i układając materiał w jeden chronologiczny ciąg. Przez blisko trzy stulecia, od końca II do V wieku, ta harmonia była w Kościele syryjskim tekstem liturgicznym podstawowym — czytano ją zamiast czterech osobnych Ewangelii, zanim zastąpiła ją Peszitta.

Oryginalny tekst Tacjana zaginął, więc znamy go dziś głównie z późnych i pośrednich świadectw: łacińskiego Codex Fuldensis (VI w.), arabskiego przekładu Diatessaronu (XI w.), perskiej harmonii (XIII w.) oraz komentarza Efrema Syryjczyka, którego syryjski oryginał odnaleziono dopiero w 1957 roku. Fragment z Dura-Europos, jeśli rzeczywiście pochodzi z dzieła Tacjana, byłby jedynym zachowanym świadkiem greckim i to o kilka wieków starszym od pozostałych — bezpośrednim, materialnym śladem z czasów, gdy Ewangelie dopiero zaczynały krążyć jako jeden zestaw czterech ksiąg.

Warto przypomnieć, jak poszczególne Ewangelie opisują tę samą scenę, którą splata fragment. Ewangelia Jana notuje: „A potem Józef z Arymatei, który z obawy przed Żydami był potajemnie uczniem Jezusa, prosił Piłata, aby mógł zdjąć ciało Jezusa. A Piłat zezwolił” (J 19,38 UBG). Łukasz dodaje szczegóły o samym Józefie: „A był tam człowiek imieniem Józef, który był członkiem Rady, człowiek dobry i sprawiedliwy. Nie zgadzał się on z ich uchwałą i czynem. Pochodził z Arymatei, miasta żydowskiego, i oczekiwał królestwa Bożego” (Łk 23,50-51 UBG). Marek zaś wymienia kobiety patrzące na ukrzyżowanie z daleka: „Były tam też kobiety, które przypatrywały się z daleka, a wśród nich Maria Magdalena i Maria, matka Jakuba Mniejszego i Józefa, oraz Salome” (Mk 15,40 UBG). To właśnie te drobne różnice między czterema relacjami — inne imiona, inna kolejność, inne detale — harmonista starał się połączyć w jedną spójną narrację, nie odrzucając żadnej z nich.

Co pewne, a co dyskutowane

Niepodważalne są okoliczności znaleziska: miejsce, kontekst archeologiczny nasypu obronnego, datowanie sprzed 256 roku oraz fakt, że tekst miesza sformułowania wszystkich czterech Ewangelii wokół sceny ukrzyżowania i pogrzebu Jezusa. Sporne jest co innego: czy ta konkretna harmonia to rzeczywiście fragment Diatessaronu Tacjana.

• Carl Kraeling (1935), pierwszy wydawca tekstu, uznał go wprost za grecki odpis Diatessaronu.
• W 1999 roku David C. Parker, David G. K. Taylor i Mark Goodacre opublikowali obszerną analizę kwestionującą to utożsamienie: ich zdaniem osobliwości fragmentu (m.in. czytanie w Łk 23,49 nieznane z żadnego innego świadectwa Diatessaronu oraz wspomniana pisownia „Erinmathaia”) wskazują raczej na odrębną harmonię ewangeliczną, skomponowaną od razu po grecku pod koniec II wieku, niezależną od syryjskiego dzieła Tacjana.
• Jan Joosten (2003) odpowiedział na te zarzuty, wskazując na ślady wpływów językowych bliskich Syrii, które jego zdaniem podtrzymują związek z tradycją tacjańską.
• W 2021 roku Mina Monier i Joan E. Taylor — a więc jedna ze współautorek sceptycznej analizy z 1999 roku — wróciły do tematu, zestawiając fragment z arabskim Diatessaronem w partiach dotyczących kobiet-świadków. Ich wniosek: fragment prawdopodobnie jest autentyczną, choć niedoskonałą (być może uczniowską) próbą odpisania Diatessaronu, a rozbieżności można tłumaczyć błędami kopisty, a nie odrębnym pochodzeniem tekstu.

Nierozstrzygnięta pozostaje też kwestia, w jakim języku Tacjan pierwotnie ułożył harmonię — po grecku czy po syryjsku — co dodatkowo utrudnia ocenę fragmentu z Dura. Dlatego status tego „odkrycia” określono tu jako prawdopodobne, a nie w pełni potwierdzone: istnienie wczesnej harmonii ewangelicznej w Dura-Europos jest pewne, jej tożsamość z dziełem Tacjana — wciąż dzieli badaczy.

Znaczenie

Niezależnie od tego, jak rozstrzygnie się spór o autorstwo, fragment z Dura-Europos pokazuje coś, co samo w sobie jest znaczące: już w pierwszej połowie III wieku, w odległym garnizonowym mieście na wschodnim skraju imperium rzymskiego, ktoś posiadał i czytał grecki tekst łączący treść wszystkich czterech Ewangelii w jedną opowieść. To pośredni, ale namacalny dowód na to, jak szybko i jak szeroko rozeszła się tradycja czterech Ewangelii — oraz na to, że chrześcijanie bardzo wcześnie odczuwali potrzebę czytania Mateusza, Marka, Łukasza i Jana jako jednej, spójnej historii, a nie czterech konkurencyjnych relacji.

Fragment potwierdza też coś więcej: to, że relacja Jana o Józefie z Arymatei — uczniu potajemnym „z obawy przed Żydami” — była już wtedy traktowana jako naturalne dopełnienie opisów synoptycznych, a nie odrębna, sprzeczna wersja wydarzeń. Harmonizacja czterech tekstów w jeden nie byłaby możliwa, gdyby w połowie II — pierwszej połowie III wieku nie istniał już ugruntowany zestaw czterech uznawanych Ewangelii, które warto było ze sobą zestawiać. Nawet jeśli ten konkretny odpis nie jest dziełem samego Tacjana, świadczy o żywym zjawisku harmonizacji ewangelicznej sięgającym poza świat syryjskojęzyczny — aż po greckojęzyczny garnizon nad Eufratem.

Źródła

• Wikipedia, hasło „Dura Parchment 24” — dane o odkryciu, wymiarach, treści i sporze naukowym: en.wikipedia.org/wiki/Dura_Parchment_24
• Wikipedia, hasło „Diatessaron” — Tacjan, historia i świadectwa harmonii ewangelicznej: en.wikipedia.org/wiki/Diatessaron
• Mina Monier, Joan E. Taylor, „Tatian’s Diatessaron: The Arabic Version, the Dura Europos Fragment, and the Women Witnesses”, Journal of Theological Studies 72/1 (2021) — rewizja stanowiska w sprawie identyfikacji fragmentu: academic.oup.com/jts/article/72/1/192/6472569
• Early Christian Writings, „The Dura-Europos Gospel Harmony” — rekonstrukcja greckiego tekstu i tłumaczenie fragmentu 0212 wg Parkera, Taylora i Goodacre’a: earlychristianwritings.com/dura.html
• Beinecke Rare Book & Manuscript Library, Uniwersytet Yale — informacje o kolekcji papirusów i pergaminów z Dura-Europos, w tym P.Dura 10: beinecke.library.yale.edu/p-dura-pctybr-inv
• Wikipedia, hasło „Dura-Europos church” — kontekst archeologiczny nasypu obronnego z 256 r., który zakonserwował synagogę, kościół domowy i pergamin: en.wikipedia.org/wiki/Dura-Europos_church
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), J 19,38; Łk 23,50-51; Mk 15,40.