Skrybowie Biblia

Efez: agora handlowa, domy tarasowe i „szkoła Tyrannosa”

Efez: agora handlowa, domy tarasowe i „szkoła Tyrannosa”

Autor:

Redakcja Odkryj Biblię

w

Marmurowa ulica między dwoma wzgórzami, sto kramów pod kolumnadą placu targowego, a nad nimi tarasowe wille z mozaikami i bieżącą wodą — tak w I wieku n.e. wyglądało centrum Efezu, miasta, w którym Paweł spędził więcej czasu niż w jakimkolwiek innym ośrodku swoich podróży. Austriaccy archeolodzy odsłaniają tę scenerię od ponad stu dwudziestu lat. Ile z tego, co dziś można obejść krok po kroku, rzeczywiście pamięta czasy apostoła, a ile jest tylko prawdopodobnym tłem dla wydarzeń z Dziejów Apostolskich?

Efez: agora handlowa, domy tarasowe i „szkoła Tyrannosa”
Fot. Benh LIEU SONG, CC BY-SA 3.0, via Wikimedia Commons

Czym jest to „odkrycie”

Efez (dziś w pobliżu tureckiego Selçuk) to jedno z najlepiej przebadanych miast starożytnego świata. Systematyczne wykopaliska rozpoczął w 1895 roku Otto Benndorf, a trzy lata później powołał Austriacki Instytut Archeologiczny, który prowadzi prace na stanowisku do dziś. Dzięki temu długiemu projektowi znamy dokładny układ rzymskiego miasta, w tym trzy elementy istotne dla tła biblijnego: agorę handlową, Ulicę Kuretów i tzw. domy tarasowe.

Agora handlowa (Tetragonos Agora) to niemal kwadratowy plac o boku około 111 metrów, otoczony czteroma dwunawowymi portykami, za którymi kryło się blisko sto pomieszczeń. Nazwa „Tetragonos” („czworoboczna”) potwierdzona jest w inskrypcjach znalezionych na miejscu. Pierwsze ślady targowiska sięgają III wieku p.n.e., ale monumentalną formę nadano mu w II połowie I w. p.n.e. i za Augusta, gdy Efez stał się stolicą prowincji Azja. Pomieszczenia za kolumnadą pełniły funkcję sklepów, warsztatów, magazynów oraz siedzib zrzeszeń zawodowych — to w takich strukturach cechowych działali m.in. płatnerze wyrabiający przedmioty ze srebra. Agora łączyła się z portem via Arkadiańska i sąsiadowała z wielkim teatrem miasta.

Ulica Kuretów (starożytny Embolos) to główny trakt łączący Bramę Herkulesa z Biblioteką Celsusa, biegnący doliną między wzgórzami Bülbül i Panayır. Najstarsze ślady drogi sięgają III w. p.n.e., lecz obecny, marmurowy wystrój z kolumnadami, nimfeami i świątynią Hadriana pochodzi głównie z przebudów za Domicjana i Trajana (koniec I – początek II w. n.e.). Wzdłuż tej ulicy i wokół agory toczyło się codzienne życie handlowe miasta, które Paweł musiał znać z autopsji.

Domy tarasowe (niem. Hanghäuser, tur. Yamaç Evleri) to kompleks bogatych rezydencji na zboczu wzgórza Bülbüldağı, naprzeciw świątyni Hadriana, tuż przy Ulicy Kuretów. Wykopaliska prowadzi się tam od 1960 roku, wciąż pod egidą Austriackiego Instytutu Archeologicznego. Odsłonięto dwa kompleksy: Dom Tarasowy 1 oraz większy Dom Tarasowy 2, który obejmuje siedem jednostek mieszkalnych na trzech tarasach (ok. 4000 m²) i jako w pełni odsłonięty oraz zadaszony jest udostępniony zwiedzającym. Domy budowano wokół perystylu, z pomieszczeniami reprezentacyjnymi na parterze i sypialniami na piętrze; ściany zdobiły freski, podłogi — mozaiki, a bogatsze wnętrza wykładano marmurem. Rezydencje miały ogrzewanie podłogowe, bieżącą wodę i łazienki — luksus dostępny kupcom, urzędnikom i kapłanom z miejskiej elity. Budynki użytkowano od I w. p.n.e. po VII w. n.e.

Ten sam zespół — targowisko, główna arteria i dzielnica willowa — pokazuje miasto silnie rozwarstwione ekonomicznie: od rzemieślników przy straganach agory, przez tłumy na ulicy, po zamożne rodziny w domach na zboczu. W takim środowisku rozgrywają się wydarzenia z 19. rozdziału Dziejów Apostolskich.

Powiązanie z Pismem

Według Dziejów Apostolskich Paweł dotarł do Efezu w trakcie trzeciej podróży misyjnej i najpierw przez trzy miesiące nauczał w synagodze. Gdy część słuchaczy zaczęła sprzeciwiać się jego przekazowi, zmienił miejsce spotkań: „Gdy jednak niektórzy się upierali i nie chcieli uwierzyć, i mówili źle o tej drodze wobec tłumów, odstąpił od nich, odłączył uczniów i codziennie rozprawiał w szkole niejakiego Tyrannosa. Działo się tak przez dwa lata, tak że wszyscy mieszkańcy Azji usłyszeli słowo Pana Jezusa, zarówno Żydzi, jak i Grecy” (Dz 19,9-10 UBG). „Szkoła Tyrannosa” to najpewniej wynajęta sala wykładowa należąca do niejakiego Tyrannosa — nauczyciela retoryki lub filozofa — jedna z wielu takich prywatnych sal, jakie musiały istnieć wśród licznych pomieszczeń usługowych przy agorze i głównych ulicach miasta.

Drugi fragment łączący tekst biblijny z realiami gospodarczymi Efezu to opis zamieszek wywołanych przez rzemieślników związanych z kultem Artemidy (w UBG nazywanej rzymskim imieniem „Diana”): „Bo pewien złotnik, imieniem Demetriusz, który wyrabiał ze srebra świątyńki Diany, zapewniał rzemieślnikom niemały zarobek. Zebrał ich i innych, zajmujących się podobnym rzemiosłem, i powiedział: Mężowie, wiecie, że nasz dobrobyt płynie z tego rzemiosła” (Dz 19,24-25 UBG). Demetriusz przekonywał, że nauczanie Pawła zagraża nie tylko ich dochodom, lecz też prestiżowi miasta: „świątynia wielkiej bogini Diany, czczonej w całej Azji i w całym świecie, zostanie poczytana za nic” (Dz 19,27 UBG). Tłum skandował: „Wielka jest Diana Efeska!” (Dz 19,28 UBG) i pociągnął sprawę do wielkiego teatru — tego samego, którego widownia na około 24-25 tysięcy miejsc jest dziś jedną z najbardziej rozpoznawalnych budowli stanowiska.

Tekst wspomina też o „sekretarzu miejskim” i „prokonsulach” jako realnie istniejących urzędach (Dz 19,35.38) — elementy administracji prowincji Azja dobrze poświadczone niezależnie od Biblii w inskrypcjach z Efezu.

Co pewne, a co dyskutowane

  • Pewne: istnienie i chronologia agory handlowej, Ulicy Kuretów oraz domów tarasowych są potwierdzone stratygrafią, inskrypcjami i licznymi publikacjami Austriackiego Instytutu Archeologicznego — to nie są rekonstrukcje hipotetyczne, lecz odsłonięte i częściowo zrekonstruowane budowle.
  • Dyskutowane — lokalizacja „szkoły Tyrannosa”: nie zachował się żaden budynek ani inskrypcja, które dałoby się powiązać z tą konkretną salą. Wiemy o niej wyłącznie z tekstu biblijnego. Niektóre późne rękopisy (m.in. Kodeks Bezy) dodają, że Paweł nauczał „od piątej do dziesiątej godziny” (ok. 11:00-16:00) — to wariant tekstowy nieobecny w większości manuskryptów i niepotwierdzalny archeologicznie. Wskazywanie konkretnego pomieszczenia przy agorze jako „szkoły Tyrannosa” w materiałach turystycznych to interpretacja poglądowa, nie ustalenie naukowe.
  • Dyskutowane — wielkość Efezu: szacunki liczby mieszkańców w I wieku n.e. wahają się drastycznie: od 30-70 tysięcy (powierzchnia zabudowy, D. Groh) przez 34-56 tysięcy (linia murów i gęstość zaludnienia, G. Hanson) aż po 200-250 tysięcy (inskrypcje kapłańskie, D. Knibbe). Popularne stwierdzenia o Efezie jako „trzecim” czy „czwartym co do wielkości mieście Cesarstwa” trzeba traktować ostrożnie — miasto na pewno było ważnym ośrodkiem prowincji Azja, ale dokładna skala pozostaje sporna.
  • Dyskutowane — inskrypcja cechu srebrników: w 1984 roku odkryto w Efezie pomnik ku czci prokonsula Waleriusza Festusa, ufundowany przez cech „srebrników” (gr. argyrochooi). Potwierdza to istnienie zorganizowanego środowiska rzemieślników pracujących w srebrze przy kulcie Artemidy — ale sam pomnik datuje się na połowę III wieku n.e. (ok. 250-260 r.), blisko dwieście lat po wydarzeniach z Dziejów 19. To nie bezpośredni dowód na działalność Demetriusza, lecz poszlaka, że opisany przez Łukasza typ lobby zawodowego funkcjonował w mieście długo.

Znaczenie

Odsłonięta agora, Ulica Kuretów i domy tarasowe nie dowodzą prawdziwości żadnego konkretnego zdarzenia z Dziejów Apostolskich — nie ma tabliczki z napisem „tu nauczał Paweł” ani zidentyfikowanego warsztatu Demetriusza. Ich wartość jest innego rodzaju: pokazują, że tło narracji Łukasza — miasto z rozwiniętym rzemiosłem cechowym, wynajmowanymi salami wykładowymi, tłumami w wielkim teatrze i wyraźną hierarchią majątkową między straganiarzem a właścicielem willi na zboczu — odpowiada temu, co archeologia i epigrafika niezależnie potwierdzają dla rzymskiego Efezu I wieku. Fizyczne realia miasta, jego ekonomia oparta na kulcie Artemidy i strukturach cechowych oraz urzędy wymienione mimochodem w tekście pasują do obrazu z wykopalisk — co osadza relację biblijną w wiarygodnym, dobrze udokumentowanym kontekście historycznym, choć samych wydarzeń z udziałem Pawła nie da się „zobaczyć” w gruzach.

Źródła

Więcej wpisów