Wprowadzenie
Ewangelia Łukasza, znana w języku greckim jako Kata Lukan (κατὰ Λουκᾶν, „Według Łukasza”), to trzecia księga Nowego Testamentu i zarazem najdłuższa ze wszystkich czterech Ewangelii. Stanowi ona pierwszą część dwutomowego dzieła, którego kontynuacją są Dzieje Apostolskie. Księga ta opisuje życie, nauczanie, śmierć oraz zmartwychwstanie, jakiego dokonał Jeszua (Jezus) – obiecany Mesjasz Izraela. Ukazuje ona plan zbawienia, który Jahwe (PAN) – warto zaznaczyć, że polskie przekłady, w tym UBG, oddają to święte imię własne (JHWH) tytułem „Pan”, dlatego w dalszej części tekstu używane będzie imię Jahwe – przygotował dla swojego ludu oraz dla wszystkich narodów ziemi.
Ewangelia Łukasza należy do grona tak zwanych Ewangelii synoptycznych, obok Ewangelii Mateusza i Marka. Termin „synoptyczne” (z greckiego: „patrzące wspólnie”) odnosi się do faktu, że te trzy księgi dzielą podobną strukturę, układ wydarzeń oraz wiele wspólnych relacji. Łukasz czerpał z wcześniejszych źródeł, w tym prawdopodobnie z relacji Marka oraz innych spisanych i ustnych świadectw, aby stworzyć uporządkowany i historycznie rzetelny zapis. Jednocześnie Ewangelia ta zawiera unikalny materiał, którego nie znajdziemy nigdzie indziej, w tym słynne przypowieści (np. o miłosiernym Samarytaninie czy synu marnotrawnym) oraz szczegółowy opis narodzin Jana Chrzciciela i Jeszui.
Autor i czas powstania
Zgodnie z wczesnym i powszechnym świadectwem pierwszych uczniów i starożytnych prologów do Ewangelii, autorem księgi jest Łukasz. Był on wykształconym lekarzem i bliskim współpracownikiem apostoła Pawła, towarzyszącym mu w wielu podróżach misyjnych (co widać we fragmentach Dziejów Apostolskich pisanych w pierwszej osobie liczby mnogiej). Sam Łukasz we wstępie do swojej Ewangelii przyznaje, że nie był naocznym świadkiem opisywanych wydarzeń od samego początku, lecz dokładnie zbadał wszystko, opierając się na relacjach tych, którzy byli sługami słowa i naocznymi świadkami (Łk 1,1-4).
Czas powstania Ewangelii Łukasza datuje się najczęściej na początek lat 60. I wieku n.e. Ponieważ Dzieje Apostolskie (drugi tom dzieła Łukasza) kończą się na uwięzieniu Pawła w Rzymie (około 62 r. n.e.), a nie wspominają o jego śmierci, zniszczeniu Jerozolimy (70 r. n.e.) ani o wielkich prześladowaniach za Nerona, logicznym wnioskiem jest, że Ewangelia musiała zostać spisana wcześniej, prawdopodobnie między 60 a 63 rokiem n.e.
Pierwotnym i bezpośrednim adresatem księgi był człowiek o imieniu Teofil (co po grecku oznacza „miłujący Boga”). Tytułowanie go „dostojnym” sugeruje, że mógł to być rzymski urzędnik, patron finansujący wydanie zwoju lub arystokrata, który uwierzył w Mesjasza. Szerszym gronem odbiorców byli wierzący pochodzenia pogańskiego oraz Żydzi z diaspory (hellenistyczni). Celem Łukasza było utwierdzenie Teofila i innych czytelników w pewności co do nauk, które przyjęli, oraz wykazanie, że wiara w Jeszuę opiera się na solidnych, historycznych faktach i jest wypełnieniem starożytnych obietnic Jahwe.
Główne tematy teologiczne
Teologia Ewangelii Łukasza jest niezwykle bogata i wielowątkowa. Jednym z centralnych tematów jest uniwersalizm zbawienia. Łukasz kładzie nacisk na to, że zbawienie w Mesjaszu jest dostępne nie tylko dla Żydów, ale również dla pogan, co stanowi wypełnienie obietnicy danej Abrahamowi, iż w jego potomstwie będą błogosławione wszystkie narody (Rdz 12,3; Łk 2,32). Nie oznacza to jednak zastąpienia Izraela, lecz włączenie narodów w przymierze.
Kolejnym kluczowym motywem jest działanie Ducha Świętego (Ruach HaKodesh). Łukasz częściej niż inni ewangeliści wspomina o Duchu Świętym, który napełnia proroków, prowadzi Jeszuę i uzdalnia wierzących do służby. Ewangelia ta jest również księgą modlitwy – wielokrotnie ukazuje Jeszuę modlącego się w przełomowych momentach Jego misji, dając tym samym wzór dla naśladowców.
Ważnym tematem jest także troska Jahwe o ludzi zepchniętych na margines społeczny: ubogich, chorych, celników, grzeszników oraz kobiety, które w tamtej kulturze miały niższy status. Jeszua jest ukazany jako współczujący Zbawiciel, który przynosi wyzwolenie i odnowienie tym, którzy pokutują i wracają do posłuszeństwa Bogu. Ewangelia akcentuje również radość i uwielbienie – zaczyna się od radosnych pieśni (Magnificat, Benedictus) w scenerii Świątyni Jerozolimskiej i kończy się uwielbieniem Boga, również w Świątyni.
Struktura księgi
Ewangelia Łukasza charakteryzuje się logicznym i chronologicznym układem, który można podzielić na kilka głównych sekcji geograficznych i tematycznych:
- Rozdziały 1–2 – Prolog i narracje o narodzeniu. Opis zwiastowania i narodzin Jana Chrzciciela oraz Jeszui, a także wczesne lata życia Mesjasza w kontekście wierności Prawu Bożemu.
- Rozdziały 3–4 – Przygotowanie do służby. Działalność Jana Chrzciciela, chrzest Jeszui, Jego rodowód (sięgający aż do Adama) oraz kuszenie na pustyni.
- Rozdziały 4–9 – Służba w Galilei. Nauczanie z mocą, liczne uzdrowienia, wypędzanie demonów, powołanie pierwszych uczniów i rozesłanie Dwunastu.
- Rozdziały 9–19 – Podróż do Jerozolimy. Najdłuższa sekcja księgi, zawierająca unikalny materiał Łukaszowy. Skupia się na nauczaniu w drodze, przypowieściach o królestwie Bożym oraz wymaganiach stawianych uczniom.
- Rozdziały 19–21 – Służba w Jerozolimie. Triumfalny wjazd do miasta, oczyszczenie Świątyni, spory z przywódcami religijnymi oraz mowa eschatologiczna o czasach ostatecznych.
- Rozdziały 22–24 – Męka, śmierć i zmartwychwstanie. Ostatnia Wieczerza (seder paschalny), zdrada, proces, ukrzyżowanie, a ostatecznie chwalebne zmartwychwstanie i ukazanie się uczniom, zakończone wniebowstąpieniem.
Kluczowe postacie
- Jeszua (Jezus) – centralna postać księgi, Syn Boży, obiecany Mesjasz i Zbawiciel, który doskonale wypełnia wolę Ojca, nauczając Prawa i oddając swoje życie za grzechy świata.
- Jan Chrzciciel (Jochanan) – prorok Najwyższego, który w duchu i mocy Eliasza przygotowuje drogę dla Mesjasza, wzywając naród do upamiętania (pokuty).
- Maria (Miriam) – matka Jeszui, pobożna i posłuszna Bogu Izraelitka, która z wiarą przyjmuje słowo przekazane przez anioła.
- Piotr (Kefas) – jeden z głównych apostołów, rybak, który na słowo Jeszui zostawia wszystko, by stać się „rybakiem ludzi”.
- Zachariasz i Elżbieta – rodzice Jana Chrzciciela, opisani jako sprawiedliwi przed Bogiem, nienagannie przestrzegający wszystkich przykazań i ustaw Prawa.
- Faryzeusze i uczeni w Piśmie – przywódcy religijni, z którymi Jeszua często wchodzi w polemikę, wytykając im hipokryzję i stawianie ludzkich tradycji ponad autentyczne posłuszeństwo Bogu.
- Teofil – adresat księgi, prawdopodobnie wpływowy wierzący, dla którego Łukasz sporządził tę historyczną relację.
Kluczowe fragmenty
Poniższe fragmenty stanowią fundament teologiczny i narracyjny Ewangelii Łukasza, ukazując cel przyjścia Mesjasza, Jego tożsamość oraz wymagania stawiane naśladowcom.
„Będzie on wielki i będzie nazwany Synem Najwyższego, a Pan Bóg da mu tron jego ojca Dawida. I będzie królował nad domem Jakuba na wieki, a jego królestwu nie będzie końca.” — Łk 1,32-33 (UBG)
„Duch Pana nade mną, ponieważ namaścił mnie, abym głosił ewangelię ubogim, posłał mnie, abym uzdrawiał skruszonych w sercu, abym uwięzionym zwiastował wyzwolenie, a ślepym przejrzenie, abym uciśnionych wypuścił na wolność; Abym głosił miłościwy rok Pana.” — Łk 4,18-19 (UBG)
„Mówił też do wszystkich: Jeśli ktoś chce pójść za mną, niech się wyprze samego siebie, niech bierze swój krzyż każdego dnia i idzie za mną. Kto bowiem chce zachować swoje życie, straci je, a kto straci swe życie z mojego powodu, ten je zachowa.” — Łk 9,23-24 (UBG)
„Bo Syn Człowieczy przyszedł, aby szukać i zbawić to, co zginęło.” — Łk 19,10 (UBG)
„Potem powiedział do nich: To są słowa, które mówiłem do was, będąc jeszcze z wami, że musi się wypełnić wszystko, co jest o mnie napisane w Prawie Mojżesza, u Proroków i w Psalmach. Wtedy otworzył ich umysły, żeby rozumieli Pisma.” — Łk 24,44-45 (UBG)
Perspektywa Hebrew Roots
Ewangelia Łukasza, choć często nazywana „Ewangelią dla pogan”, jest głęboko zakorzeniona w hebrajskim fundamencie Pisma i wykazuje pełną ciągłość z wiarą Izraela. Łukasz od samego początku podkreśla, że wydarzenia związane z Jeszuą nie są nową religią zrywającą z przeszłością, ale kulminacją obietnic przymierza zawartych w Torze i u Proroków. Księga rozpoczyna się i kończy w Świątyni Jerozolimskiej (Łk 1,9; Łk 24,53), sercu biblijnego judaizmu.
Z perspektywy Hebrew Roots kluczowe jest to, jak Łukasz przedstawia stosunek Jeszui i Jego naśladowców do Prawa Bożego (Tory). Rodzice Jana Chrzciciela są nazwani sprawiedliwymi, ponieważ postępowali „nienagannie według wszystkich przykazań i ustaw” (Łk 1,6). Rodzice Jeszui również skrupulatnie przestrzegają Tory – obrzezują chłopca ósmego dnia (Łk 2,21) i przynoszą ofiary oczyszczenia dokładnie tak, jak nakazuje Prawo Mojżesza (Łk 2,22-24). Sam Jeszua nie znosi Prawa, lecz uczy jego właściwego, głębokiego rozumienia.
Łukasz wyraźnie ukazuje aktualność biblijnego sabatu (siódmego dnia tygodnia, czyli soboty). Jeszua regularnie, „według swego zwyczaju”, udaje się w sabat do synagogi (Łk 4,16). Co więcej, po śmierci Mesjasza pobożne kobiety, które przygotowały wonności, powstrzymują się od pracy i odpoczywają w sabat, „zgodnie z przykazaniem” (Łk 23,56). Ten werset jest koronnym dowodem na to, że śmierć Jeszui na krzyżu nie zniosła przykazania o święceniu siódmego dnia – pierwsi uczniowie nadal zachowywali sabat. Nie ma tu żadnej wzmianki o przeniesieniu świętości na niedzielę.
Również biblijne święta (moadim) odgrywają istotną rolę. Ostatnia Wieczerza jest wyraźnie opisana jako posiłek paschalny (Pesach), podczas którego Jeszua mówi o swoim gorącym pragnieniu spożycia tej Paschy z uczniami (Łk 22,15).ustanawiając pamiątkę Nowego Przymierza (Łk 22,20), które z definicji polega na wypisaniu Tory na sercach. Ewangelia nie daje także żadnych podstaw do odrzucenia biblijnego prawa dietetycznego (kaszrutu) opisanego w Księdze Kapłańskiej (Kpł 11,1-47) i Powtórzonego Prawa (Pwt 14,3-21). Rozróżnienie na to, co czyste i nieczyste, pozostaje dla uczniów naturalnym standardem życia.
Warto również zauważyć, że Łukaszowa koncepcja śmierci i zmartwychwstania jest zgodna z hebrajskim rozumieniem natury człowieka. Śmierć jest często ukazywana jako sen (np. w przypadku córki Jaira, Łk 8,52), z którego zmarli zostaną przebudzeni w dniu zmartwychwstania. Biblijna nadzieja opiera się na fizycznym zmartwychwstaniu przy powrocie Mesjasza, a nie na platońskiej idei wrodzonej nieśmiertelności duszy szybującej do nieba lub piekła natychmiast po śmierci ciała.
Zapowiedzi mesjańskie (Jeszua)
Ewangelia Łukasza konsekwentnie ukazuje Jeszuę jako wypełnienie starotestamentowych proroctw mesjańskich. Od pierwszych rozdziałów anioł Gabriel ogłasza, że Jeszua otrzyma tron swego praojca Dawida i będzie królował nad domem Jakuba na wieki (Łk 1,32). Jest to bezpośrednie nawiązanie do obietnic przymierza Dawidowego. Zachariasz w swoim proroctwie błogosławi Jahwe za to, że wzbudził „róg zbawienia w domu swego sługi Dawida” (Łk 1,68-75).
Jeszua sam identyfikuje się z proroctwami Izajasza. W synagodze w Nazarecie odczytuje fragment z Księgi Izajasza (Iz 61,1-2) o Duchu Pańskim, który namaścił Go do zwiastowania Ewangelii ubogim, po czym ogłasza: „Dziś wypełniło się to Pismo w waszych uszach” (Łk 4,18-21). Mesjasz w Ewangelii Łukasza to również cierpiący Sługa z 53. rozdziału Księgi Izajasza (Iz 53,1-12), który musi wycierpieć odrzucenie, zanim wejdzie do swojej chwały.
Boskość i mesjańskość Jeszui są potwierdzone przez Jego władzę nad demonami, chorobami i naturą, a także przez tytuł „Syn Człowieczy”, którego Jeszua używa najczęściej w stosunku do samego siebie. Tytuł ten nawiązuje do Księgi Daniela (Dn 7,13-14), wskazując na niebiańską istotę, która otrzymuje od Przedwiecznego wieczne panowanie. Najdobitniej wypełnienie proroctw Łukasz ukazuje w scenie na drodze do Emaus, gdzie zmartwychwstały Jeszua wyjaśnia uczniom wszystko, co było o Nim napisane „w Prawie Mojżesza, u Proroków i w Psalmach” (Łk 24,27; Łk 24,44).
Miejsce w całości Pisma
Ewangelia Łukasza pełni rolę kluczowego pomostu między historią Izraela opisaną w Tanach (Starym Testamencie) a początkami zgromadzenia wierzących ukazanymi w Dziejach Apostolskich. Jako pierwsza część dwutomowego dzieła, Łukasz udowadnia, że Bóg nie porzucił swojego ludu, ale zrealizował swoje obietnice poprzez posłanie Mesjasza.
Księga ta idealnie współgra z teologią apostoła Pawła, z którym Łukasz podróżował. Podkreśla zbawienie z łaski, konieczność upamiętania i wiarę. Jednocześnie, w przeciwieństwie do błędnych interpretacji listów Pawła, Łukasz wyraźnie pokazuje, że łaska i wiara nie znoszą posłuszeństwa Prawu Bożemu, czego dowodem jest postawa samego Mesjasza i Jego pierwszych naśladowców. Ewangelia Łukasza łączy w całość Torę, Proroków i Pisma z nowotestamentowym objawieniem, pokazując jeden spójny plan zbawienia Jahwe, w którym Izrael i narody stają się jednym w Mesjaszu Jeszui, zachowując przy tym wierność Bożym przykazaniom.