Na starożytnym bruku w Koryncie, tuż obok teatru, do dziś można przeczytać wykuty w kamieniu łaciński napis. Głosi on, że niejaki Erastus wyłożył ten plac na własny koszt. Wielu badaczy i czytelników Pisma zadaje to samo pytanie: czy to ten sam Erastus, którego apostoł Paweł wymienia w Liście do Rzymian jako „szafarza miejskiego”? To jeden z najciekawszych przypadków, gdy imię ze stronic Nowego Testamentu spotyka się z twardym, kamiennym znaleziskiem archeologicznym. Warto jednak przyjrzeć się mu uczciwie — oddzielając to, co pewne, od tego, co pozostaje przedmiotem sporu.
.jpg){kind=link}
Czym jest odkrycie
Inskrypcja Erastusa to krótki napis łaciński wkuty w wapienny bruk placu położonego na wschód (północny wschód) od teatru w starożytnym Koryncie, stolicy rzymskiej prowincji Achai. Główny blok odsłonięto w 1929 roku podczas wykopalisk prowadzonych przez Amerykańską Szkołę Studiów Klasycznych w Atenach (American School of Classical Studies at Athens); kolejne fragmenty tej i pokrewnych inskrypcji odnajdywano w sezonach 1928/1929 oraz 1947. Litery są duże (ok. 18 cm wysokości), a ich zagłębienia były pierwotnie wypełnione brązem — napis lśnił więc metalem na tle jasnego kamienia.
Zachowany tekst odczytuje się jako ERASTVS · PRO · AEDILITATE · S[VA] · P[ECVNIA] · STRAVIT, czyli „Erastus, w zamian za urząd edyla, wyłożył [ten bruk] na własny koszt” (skróty S i P to sua pecunia, „własnym pieniądzem”). Edyl (łac. aedilis) był w miastach rzymskich urzędnikiem odpowiedzialnym za budowle publiczne, drogi, targi i porządek — sfinansowanie takiego placu było typową formą publicznej fundacji, jakiej oczekiwano od kandydata na urząd lub urzędnika.
Napis po raz pierwszy opublikował naukowo John Harvey Kent w tomie Corinth VIII.3: The Inscriptions 1926–1950 (Princeton 1966, nr 232); wcześniej, już w 1931 roku, sprawą zajął się Henry J. Cadbury. Kamień pozostaje in situ — w miejscu odkrycia, na terenie stanowiska archeologicznego w Koryncie administrowanego przez grecki resort kultury — i można go dziś oglądać obok teatru.
Powiązanie z Pismem
Imię Erastus pojawia się w Nowym Testamencie kilka razy, a najczęściej łączy się z tym znaleziskiem końcówka Listu do Rzymian, gdzie Paweł przekazuje pozdrowienia od chrześcijan z Koryntu — miasta, z którego najpewniej pisał ten list (ok. 55–57 r.):
„Pozdrawia was Gajus, gospodarz mój i całego kościoła. Pozdrawia was Erastus, szafarz miejski, i Kwartus, brat.” (Rz 16,23, UBG)
Zbieżność jest wyraźna: to samo miasto (Korynt), ta sama epoka i człowiek zajmujący eksponowany urząd miejski związany z finansami lub majątkiem publicznym. Dla czytelnika stojącego na gruncie „samo Pismo” (sola scriptura) to cenna ilustracja, że osoby wspomniane przez Pawła nie były postaciami z legendy, lecz realnymi mieszkańcami konkretnego, dobrze udokumentowanego miasta rzymskiego. Trzeba jednak od razu zaznaczyć różnicę słownictwa, o którą toczy się cały spór.
Co pewne, a co dyskutowane
Pewne (konsensus):
- Inskrypcja jest autentyczna, dobrze odczytana i pochodzi z Koryntu z okresu rzymskiego.
- Upamiętnia realnego urzędnika o imieniu Erastus, który sfinansował bruk w zamian za urząd edyla.
- Paweł rzeczywiście wymienia w Rz 16,23 Erastusa jako „szafarza miejskiego” i pisze prawdopodobnie z Koryntu.
Dyskutowane (spór):
- Czy to ta sama osoba? Napis mówi o edylu (aedilis), a Paweł używa greckiego słowa oikonomos (UBG oddaje je jako „szafarz miejski”). To nie są automatycznie te same urzędy: edyl to magistrat od robót publicznych, a oikonomos oznaczał zarządcę finansów lub majątku — od skromnego zarządcy po wysokiego urzędnika skarbowego.
- Próba pogodzenia. Gerd Theissen zaproponował, że Erastus mógł najpierw być kwestorem (skarbnikiem), a dopiero potem edylem — a łaciński quaestor bywał greckim odpowiednikiem oikonomos. John Goodrich (2010, „Erastus, Quaestor of Corinth”, New Testament Studies 56) wsparł ten trop inskrypcją z pobliskich Patr, gdzie oikonomos odpowiada łacińskiemu quaestor.
- Głosy sceptyczne. Steven Friesen datuje bruk raczej na połowę II wieku — czyli po czasach Pawła — i zauważa, że znaleziono go w kontekście wtórnym, co czyniłoby go pamiątką po innym człowieku; sądzi też, że Erastus-oikonomos mógł być osobą niskiego statusu. Justin Meggitt i inni ostrzegają, że imię Erastus było pospolite, a ranga społeczna Erastusa z listu Pawła nie musiała być wysoka. Peter Weiss wskazuje, że ustrój Koryntu i Patr się różnił, a urząd kwestora mógł w Koryncie w ogóle nie istnieć.
- Istnieje też druga, mniej znana koryncka inskrypcja z imieniem Erastus (Andrew Clarke, 1991), co dodatkowo komplikuje jednoznaczne utożsamienie.
Wypadkowa tych głosów jest taka: znaczna część historyków Nowego Testamentu uznaje utożsamienie za prawdopodobne, ale nie za pewne, a grupa badaczy pozostaje wobec niego sceptyczna. To ostrożny wniosek — i tak należy go przedstawiać.
Znaczenie
Inskrypcja Erastusa nie „dowodzi Biblii” i nie rozstrzyga sama z siebie, kim był chrześcijanin z Rz 16,23. Robi jednak coś istotnego: pokazuje, że świat Pawła — koryńskie place, urzędy, fundacje i pełniący je ludzie — jest osadzony w potwierdzonej archeologicznie rzeczywistości. Nowy Testament nie opowiada o mitycznej krainie, lecz o miastach, które można dziś zwiedzać, i o urzędach, które znamy z kamiennych napisów.
Dla wierzącego, który stawia Pismo ponad tradycję, taki namacalny ślad jest zachętą do trzeźwej ufności: relacje apostolskie osadzone są w historii, a nie w legendzie. Zarazem ta sama uczciwość każe nam nie przeciągać wniosków ponad to, co niosą dowody. Jeśli koryński edyl i Pawłowy szafarz to jedna osoba, mamy piękny przykład człowieka wpływowego, którego Jahwe powołał do wspólnoty uczniów Jeszui (Jezusa). Jeśli to dwaj różni ludzie — świadectwo Pisma o realnym Erastusie w Koryncie i tak pozostaje nienaruszone. W obu przypadkach kamień z Koryntu przypomina, że wiara biblijna nie boi się światła historii.
Źródła
- J. H. Kent, Corinth VIII.3: The Inscriptions 1926–1950, American School of Classical Studies at Athens, Princeton 1966 (pierwsza publikacja naukowa inskrypcji, nr 232).
- H. J. Cadbury, „Erastus of Corinth”, Journal of Biblical Literature 50 (1931).
- D. W. J. Gill, „Erastus the Aedile”, Tyndale Bulletin 40 (1989): tyndalebulletin.org.
- A. D. Clarke, „Another Corinthian Erastus Inscription”, Tyndale Bulletin 42 (1991): tyndalebulletin.org.
- J. K. Goodrich, „Erastus, Quaestor of Corinth”, New Testament Studies 56 (2010).
- „The Search for the Historical Erastus”, Corinthian Matters (przegląd sporu, m.in. Theissen, Goodrich, Friesen, Weiss): corinthianmatters.org.
- „Erastus of Corinth”, Wikipedia (data i okoliczności odkrycia, T. L. Shear, stan sporu): en.wikipedia.org.
- Tekst biblijny: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), List do Rzymian 16,23.