Głęboko pod ziemią, wzdłuż starożytnych dróg Rzymu, kryją się jedne z najwcześniejszych świadectw wiary pierwszych naśladowców Mesjasza. Katakumby Domitylli stanowią niezwykły pomnik historii, w którym zachowały się unikalne freski przedstawiające motywy biblijne. Te podziemne korytarze, rzeźbione w miękkim tufie wulkanicznym, przetrwały stulecia, niosąc ze sobą obrazowy zapis tego, jak pierwsi wierzący rozumieli obietnice Jahwe (PAN) oraz tożsamość Jego Syna, którego znamy jako Jeszua (Jezus). Najnowsze technologie konserwatorskie pozwoliły odsłonić te skarby na nowo, rzucając jaśniejsze światło na wczesnochrześcijańską ikonografię.
Czym jest to odkrycie
Katakumby Domitylli, zlokalizowane przy Via delle Sette Chiese oraz Via Ardeatina w Rzymie, to jeden z najstarszych i zarazem najrozleglejszych podziemnych kompleksów cmentarnych we Włoszech. Powstawały one od II i III wieku n.e. i rozrosły się w gigantyczny labirynt korytarzy o długości wielu kilometrów, rozmieszczonych na kilku poziomach. Szacuje się, że na terenie tego kompleksu znajduje się około 80 bogato malowanych grobów (kubikulów).
Przez setki lat wilgoć, sadza z lamp oliwnych, pleśń oraz osady wapienne pokryły bezcenne freski grubą, czarną warstwą, czyniąc je niemal niewidocznymi. Przełom nastąpił dzięki trwającej około 7 lat precyzyjnej renowacji laserowej, której spektakularne efekty zaprezentowano publicznie w 2017 roku. Za pomocą mikroskopijnych wiązek laserowych konserwatorzy delikatnie usunęli nawarstwienia brudu, nie uszkadzając leżącego pod nimi pigmentu. Ze względu na panującą tam skrajną wilgotność, która nieustannie zagraża delikatnej strukturze tynków, do zwiedzania udostępniono jedynie około 12 z blisko 70 zidentyfikowanych pomieszczeń grobowych. Odsłonięte wówczas malowidła ukazały niespotykaną dotąd intensywność barw i szczegółowość scen biblijnych, w tym jedno z najstarszych i najbardziej poruszających wyobrażeń Chrystusa jako Dobrego Pasterza.
Powiązanie z Pismem
Głównym motywem, który natychmiast przyciąga uwagę badaczy w odrestaurowanych komorach, jest postać młodego pasterza niosącego owcę na ramionach. Dla osób opierających swoją wiarę wyłącznie na natchnionym Słowie Bożym, obraz ten jest bezpośrednią ilustracją słów Pana Jeszua (Jezusa) zapisanych w Ewangelii Jana, gdzie utożsamia On samego siebie z obiecanym przez Jahwe Przewodnikiem i Opiekunem swojego ludu:
„Ja jestem dobrym pasterzem. Dobry pasterz oddaje swoje życie za owce.” — J 10,11 (UBG)
To starożytne wyobrażenie nie miało na celu fizycznego sportretowania Mesjasza, lecz symboliczne i głębokie przekazanie prawdy o Jego odkupieńczej miłości i trosce o zagubionych. Kontekst ten staje się jeszcze wyraźniejszy w świetle kolejnych wersetów tej samej Ewangelii:
„Ja jestem dobrym pasterzem i znam moje owce, a moje mnie znają.” — J 10,14 (UBG)
Oprócz Dobrego Pasterza, na sklepieniach i ścianach katakumb konserwatorzy odsłonili inne kluczowe sceny starotestamentowe, które dla wczesnych chrześcijan były zapowiedzią ratunku i zmartwychwstania. Odnajdujemy tam m.in. postać proroka Jonasza wyrzucanego z paszczy wielkiej ryby, co bezpośrednio nawiązuje do zapowiedzi zmartwychwstania Jeszui, oraz Noego w arce, będącej symbolem ocalenia przed sądem Bożym.
Co pewne, a co dyskutowane
Istnienie i lokalizacja Katakumb Domitylli są faktami historycznie i archeologicznie bezspornymi. Oficjalne datowanie najstarszych partii tego podziemnego cmentarza na koniec II i początek III wieku cieszy się pełnym konsensusem naukowym. Laserowe oczyszczenie fresków w 2017 roku dostarczyło fizycznych i niepodważalnych dowodów na wysoki kunszt artystyczny oraz konkretny program ikonograficzny tamtego okresu.
Przedmiotem dyskusji naukowej pozostaje dokładna tożsamość wszystkich osób pochowanych w najbogatszych grobowcach oraz stopień synkretyzmu artystycznego wczesnych chrześcijan. Ponieważ motyw pasterza z owcą (tzw. krioforos) był znany również w klasycznej sztuce pogańskiej jako symbol humanitaryzmu lub rzymskiej cnoty pietas, niektórzy historycy sztuki debatują, w którym dokładnie momencie rzymscy artyści zaczęli świadomie i wyłącznie nadawać temu wizerunkowi treść czysto biblijną. Jednak w kontekście sąsiednich malowideł przedstawiających Jonasza czy Noego, chrześcijańskie znaczenie Dobrego Pasterza w Katakumbach Domitylli jest dla badaczy biblijnych oczywiste.
Znaczenie
Z perspektywy osób uznających Autorytet Pisma Świętego ponad ludzką tradycję, odkrycie i renowacja malowideł w Katakumbach Domitylli mają ogromne znaczenie poznawcze. Pokazują one, że pierwotna społeczność wierzących w Rzymie, żyjąca w cieniu prześladowań i pogańskiego imperium, była głęboko zakorzeniona w tekstach biblijnych. Malowidła te nie przedstawiają późniejszych dogmatów kościelnych ani kultu świętych czy relikwii – skupiają się na fundamentalnych prawdach Ewangelii: suwerennej opiece Jahwe, ratunku przed sądem (Noe), nadziei na zmartwychwstanie (Jonasz) oraz osobistej relacji z Mesjaszem jako Dobrym Pasterzem (J 10). Oczyszczone laserowo freski stanowią bezcenny pomnik wiary opartej na Słowie Bożym, który przetrwał wieki pod ziemią, aby dziś na nowo świadczyć o wierności Stwórcy.