W szesnastym rozdziale Listu do Rzymian Paweł poleca niejaką Febę jako „służebnicę kościoła w Kenchrach” — dla większości czytelników to jedno z kilkudziesięciu imion w liście pozdrowień, nazwa portu wspomniana mimochodem. Co kryje się pod wodami dzisiejszej Zatoki Sarońskiej, tam gdzie niegdyś cumowały statki płynące do i z Koryntu? Podwodne wykopaliska z lat 60. XX wieku odsłoniły coś, czego nikt się nie spodziewał: ponad sto szklanych paneli dekoracyjnych, zapakowanych w skrzynie i nigdy niezamontowanych, bo trzęsienie ziemi zatopiło je, zanim rzemieślnicy zdążyli dokończyć pracę. Co dokładnie znaleziono w Kenchrach i na ile ten port pomaga zrozumieć świat, w którym żyła Feba?
Czym jest to „odkrycie”
Kenchry (gr. Kenchreai, łac. Cenchreae) leżały około 10 km na wschód od Koryntu, nad Zatoką Sarońską, i pełniły funkcję wschodniego portu miasta — Lechaion, port zachodni nad Zatoką Koryncką, obsługiwał żeglugę w stronę Italii. Dzięki przewłoce (diolkos) przez przesmyk Istmu oba porty razem czyniły z Koryntu węzeł handlowy spinający Wschód i Zachód Morza Śródziemnego. Osada istniała już w okresie klasycznym i hellenistycznym, lecz prawdziwy rozkwit przeżyła w epoce rzymskiej: za Augusta rozbudowano nabrzeża, mola i magazyny, a w I w. n.e. — dokładnie wtedy, gdy przebywał tam Paweł — port tętnił życiem jako brama handlowa i religijna Koryntu.
Systematyczne badania podwodne prowadzono w latach 1962–1969 pod egidą Amerykańskiej Szkoły Studiów Klasycznych w Atenach (ASCSA), we współpracy z University of Chicago i Indiana University, pod kierunkiem Roberta L. Scrantona. Ekipa odsłoniła zatopione mola, pozostałości magazynów oraz — przy południowym molu — budynek z absydą, zinterpretowany jako sanktuarium Izydy, egipskiej bogini popularnej w rzymskim świecie śródziemnomorskim. W gruzach natrafiono na warstwę zniszczenia kryjącą ponad sto szklanych paneli opus sectile — obrazów wykładanych z precyzyjnie wyciętych kawałków kolorowego szkła, techniką znaną wcześniej głównie z kamienia i marmuru. Panele przedstawiały m.in. wizerunki poetów i filozofów (Homer, Platon), pejzaże nilowe, widoki miast portowych i motywy geometryczne; skład szkła wskazuje na import z Aleksandrii.
Najbardziej niezwykłe jest to, że panele nigdy nie zostały zamontowane — leżały wciąż zapakowane w drewniane skrzynie, gotowe do instalacji, gdy budynek runął i został zalany wodą wskutek trzęsienia ziemi i osiadania linii brzegowej. To zatopienie, paradoksalnie, uchroniło delikatne szkło przez kolejnych szesnaście stuleci. Pełną dokumentację naukową opublikowali Leila Ibrahim, Robert Scranton i Robert Brill w tomie Kenchreai, Eastern Port of Corinth II: The Panels of Opus Sectile in Glass (1976). Dziś zrekonstruowane fragmenty można oglądać w Muzeum Archeologicznym w Istmii. Od 2002 r. badania kontynuuje zespół pod kierunkiem Josepha L. Rife’a, skupiając się m.in. na rzymskim cmentarzysku na grzbiecie Koutsongila.
Powiązanie z Pismem
Kenchry pojawiają się w Nowym Testamencie dwukrotnie, za każdym razem chodzi o to samo, realne miejsce. Pierwszy raz Łukasz wspomina port przy zakończeniu długiego pobytu Pawła w Koryncie (Dz 18,1-18), gdy apostoł szykuje się do podróży morskiej do Syrii: „A Paweł mieszkał tam jeszcze przez wiele dni, potem pożegnał się z braćmi i popłynął do Syrii, a z nim Pryscylla i Akwila. W Kenchrach ostrzygł głowę, bo złożył ślub” (Dz 18,18 UBG). Ostrzyżenie głowy kojarzy się zwykle z przepisami o ślubie nazireatu (Lb 6), choć nie ma pełnej zgody, czy chodziło dokładnie o taki ślub, skoro rytualne golenie głowy nazirejczyka odbywało się typowo w Jerozolimie, przy świątyni, a nie w odległym porcie.
Drugie wystąpienie nazwy kończy List do Rzymian, gdzie Paweł poleca rzymskiemu zborowi kobietę z Kenchr: „Polecam wam Febę, naszą siostrę, która jest służebnicą kościoła w Kenchrach” (Rz 16,1 UBG), dodając: „Abyście ją przyjęli w Panu, jak przystoi świętym, i pomagali jej w każdej sprawie, w której by was potrzebowała. I ona bowiem wspomagała wielu, także i mnie samego” (Rz 16,2 UBG). Grecki termin u podstaw „służebnicy” to diakonos, bywający gdzie indziej tłumaczony jako „diakon”, stąd popularne określenie Feby jako pierwszej znanej z imienia diakonisy. Werset 2 sugeruje ponadto, że była osobą zamożną i wpływową — greckie słowo oddane jako „wspomagała” (prostatis) oznacza gdzie indziej patronkę, co każe wielu badaczom przypuszczać, że to Feba, podróżująca kupcowa lub armator, osobiście zawiozła list Pawła do Rzymu.
Innymi słowy: Kenchry to nie luźna aluzja biblijna, lecz konkretny, zidentyfikowany port, z którego wyruszali Paweł, Pryscylla i Akwila, i w którym działała wspólnota chrześcijańska na tyle zorganizowana, że miała własną „służebnicę” polecaną aż do stolicy imperium.
Co pewne, a co dyskutowane
Pewne jest istnienie i lokalizacja portu: Kenchreai/Cenchreae to bez wątpienia miejsce, o którym mówi Nowy Testament — geografia się zgadza, a ciągłość nazwy (dzisiejsza miejscowość Kechries) i opisy starożytnych autorów, w tym Pauzaniasza, nie pozostawiają tu miejsca na spór. Niekwestionowane są też fakty wykopaliskowe: badania podwodne z lat 1962–1969 pod kierunkiem Roberta Scrantona odsłoniły zatopione mola, magazyny oraz ponad sto szklanych paneli opus sectile z IV w., dziś w zbiorach Muzeum w Istmii.
- Data i przyczyna zniszczenia budynku z panelami — źródła podają różne warianty: trzęsienie ziemi ok. 365 r., ok. 375 r. lub „gwałtowne zakłócenie” renowacji ok. 400 r. n.e. Pierwotni odkrywcy tłumaczyli historię Kenchr serią trzech trzęsień ziemi o łącznym osiadaniu ok. 2,3 m, lecz nowsza analiza w Mediterranean Geoscience Reviews (2020) obniżyła ten szacunek do ok. 1 m, głównie podczas jednego trzęsienia ok. 400 r. n.e. — różne publikacje odnoszą się więc do różnych rekonstrukcji tego procesu, nie jednego ustalonego wydarzenia.
- Tożsamość budynku z absydą jako świątyni Izydy — to interpretacja odkrywców z lat 60., oparta częściowo na skojarzeniu z „Metamorfozami” Apulejusza oraz na kolumnie z greckim napisem orgia (mistyczne obrzędy), słowem używanym przez Plutarcha na misteria Izydy i Ozyrysa. Według Josepha Rife’a, obecnego kierownika badań (2010), żaden badacz pracujący tam w ostatnich dekadach nie uważa już pierwotnej identyfikacji za pewną — brakuje dowodu wprost dedykującego budynek Izydzie.
- Charakter ślubu Pawła w Dz 18,18 — czy chodziło o pełny ślub nazireatu, czy inny, mniej sformalizowany akt religijny, pozostaje przedmiotem dyskusji egzegetów; tekst nie precyzuje szczegółów.
- Zakres funkcji Feby — czy „służebnica/diakon” oznaczał już wtedy formalny urząd kościelny, czy ogólne określenie osoby zaangażowanej w posługę, jest przedmiotem sporu teologicznego wykraczającego poza to, co rozstrzygnie archeologia.
Ponieważ wątpliwości dotyczą interpretacji szczegółów, a nie faktu istnienia portu i odkrytych w nim zabytków, znalezisko klasyfikujemy jako potwierdzone archeologicznie — z zastrzeżeniem, że atrybucja „świątynia Izydy” pozostaje hipotezą roboczą, nie pewnikiem.
Znaczenie
Kenchry same w sobie nie „dowodzą” cudów opisanych w Nowym Testamencie — żadne wykopalisko tego nie potrafi. Dają za to solidne osadzenie narracji biblijnej w realnej geografii i kulturze materialnej I wieku. Port, przez który przechodzili Paweł, Pryscylla, Akwila i Feba, faktycznie istniał, kwitł handlowo dokładnie w tym okresie i był miejscem spotkania wielu religii, czego świadectwem jest barwny opis kultu Izydy w Kenchreach u Apulejusza (Metamorfozy, Księga XI) — bohater powieści budzi się tam na brzegu, widzi wschodzący księżyc i zostaje wtajemniczony w misteria bogini podczas dorocznego święta otwarcia żeglugi. Ten fragment z II w. n.e. pokazuje Kenchry jako tętniący życiem, wielokulturowy port religijny — dokładnie taki kontekst, w jakim Łukasz i Paweł umieszczają pierwszy zbór chrześcijański w tym mieście.
Znalezisko szklanych paneli ma wartość samą w sobie: pokazuje wyrafinowanie rzemiosła późnorzymskiego i skalę importu luksusowych materiałów z Aleksandrii do portów Grecji, a dzięki zatopieniu — rzadką migawkę prac przerwanych przez katastrofę naturalną. Dla czytelnika Biblii to przypomnienie, że postaci takie jak Feba nie działały w próżni literackiej, lecz w konkretnym, ruchliwym porcie handlowym, którego mola, magazyny i świątynie dziś częściowo leżą pod wodą Zatoki Sarońskiej.
Źródła
- American Excavations at Kenchreai — historia wykopalisk 1962–1969 i badań od 2002 r. — kenchreai.org
- Kechries — Wikipedia (ang.) — en.wikipedia.org/wiki/Kechries
- „Coastal subsidence, destruction layers and earthquakes… Kenchreai”, Mediterranean Geoscience Reviews (2020) — link.springer.com/article/10.1007/s42990-020-00019-4
- L. Ibrahim, R. Scranton, R. Brill, Kenchreai, Eastern Port of Corinth II: The Panels of Opus Sectile in Glass (1976).
- J. L. Rife, „Religion and Society at Roman Kenchreai”, w: Corinth in Context, Brill 2010 — rewizja identyfikacji sanktuarium Izydy.
- Roamin’ The Empire, „Cenchreae, Achaea” — roamintheempire.com
- ASCSA, raport z sezonu badawczego w Kenchrach (2012) — ascsa.edu.gr
- Apulejusz, „Metamorfozy” (Złoty Osioł), Księga XI — starożytny opis kultu Izydy w Kenchreach.
- Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Dz 18,18; Rz 16,1-2.