Wykuta w skalnym grobowcu inskrypcja z Chirbet el-Kom należy do najczęściej dyskutowanych zabytków epigraficznych z okresu monarchii judzkiej. Powód jest podwójny: tekst zawiera wyraźnie imię Jahwe — jedno z najstarszych pozabiblijnych poświadczeń kultu Jahwe w Judzie — a zarazem wspomina zagadkową „jego aszerę”, co czyni z niego świadectwo tej ludowej religijności, którą prorocy i reformujący królowie zwalczali.
Dla czytelnika Pisma zabytek ten jest cenny właśnie dlatego, że nie jest wygładzoną teologią. Pokazuje religię „z ulicy” judzkiego miasteczka w VIII wieku p.n.e. — dokładnie w epoce, w której działał król Ezechiasz i prorok Izajasz.
Czym jest odkrycie
Co: krótka, wykuta w kamieniu inskrypcja w piśmie paleohebrajskim, umieszczona na filarze wewnątrz grobowca ławowego (tzw. bench tomb) wykutego w skale. To epitafium-błogosławieństwo ku czci zmarłego o imieniu Urijahu.
Gdzie: Chirbet el-Kom, stanowisko z epoki żelaza w Szefeli, około 14 km na zachód od Hebronu (dzisiejszy Zachodni Brzeg), na terenie dawnego Królestwa Judy. Na podstawie późniejszych ostrakonów aramejskich (z okresu edomskiego/perskiego) z nazwą „Makkeda” część badaczy ostrożnie utożsamia to miejsce z biblijną Makkedą znaną z Księgi Jozuego (Joz 10; 15,41).
Kiedy odkryto: w 1967 roku. Grobowce zostały naruszone przez rabusiów, co skłoniło do ratunkowego badania.
Kto: prace ratownicze i publikację naukową przeprowadził amerykański archeolog William G. Dever z ramienia Hebrew Union College – Jewish Institute of Religion. Wyniki ogłosił w „Hebrew Union College Annual” 40–41 (1969–1970), s. 139–204. Inskrypcja przechowywana jest w zbiorach Israel Antiquities Authority (magazyny w Bet Szemesz).
Datowanie: paleograficznie na drugą połowę VIII wieku p.n.e. (ok. 750–700 p.n.e.), czyli mniej więcej współcześnie z inskrypcjami z Kuntillet Adżrud, choć nieco po nich.
Najczęściej przyjmowana rekonstrukcja tekstu (kamień jest mocno zniszczony) brzmi z grubsza: „Urijahu bogaty napisał to. Błogosławiony Urijahu przez Jahwe. Bo od swoich wrogów przez jego aszerę został wybawiony”. Warto zauważyć, że same imiona z inskrypcji — Urijahu, Onijahu — zawierają teoforyczny człon -jahu, skróconą formę imienia Jahwe. To drobny, lecz wymowny ślad, jak powszechne było to imię w Judzie.
Powiązanie z Pismem
Inskrypcja pochodzi z czasów panowania Ezechiasza, którego reformę religijną 2 Księga Królewska opisuje bardzo konkretnie:
Zniósł wyżyny, rozbił posągi, powycinał gaje i potłukł węża miedzianego, którego uczynił Mojżesz, bo aż do tego czasu synowie Izraela palili mu kadzidło, i nazwał go Nehustan. (2 Krl 18,4, UBG)
Użyte w UBG słowo „gaje” oddaje hebrajskie aszerim — kultowe słupy lub drzewa aszery. To ten sam rdzeń, który pojawia się w spornej linii inskrypcji z Chirbet el-Kom. Zabytek daje więc materialny, pozabiblijny wgląd w dokładnie tę praktykę, którą — według relacji biblijnej — Ezechiasz usuwał. O samym królu tekst natchniony dodaje:
Zaufał Panu, Bogu Izraela. I spośród wszystkich królów Judy nie było nikogo podobnego do niego ani z tych, którzy byli po nim, ani z tych, którzy byli przed nim. (2 Krl 18,5, UBG)
Napięcie jest tu widoczne gołym okiem: Pismo chwali Ezechiasza za wierność wyłącznie Jahwe, a inskrypcja pokazuje, że w tym samym pokoleniu w judzkich grobowcach obok imienia Jahwe wykuwano wzmiankę o „aszerze”. Artefakt nie „potwierdza doktryny” — potwierdza natomiast realność zjawiska, przeciw któremu skierowane były reformy i przepowiadanie proroków.
Co pewne, a co dyskutowane
Uznane za pewne (konsensus):
- Inskrypcja jest autentyczna, judzka, spisana pismem paleohebrajskim i datowana na VIII wiek p.n.e.
- Zawiera imię Boże Jahwe (JHWH) oraz teoforyczne imiona z członem -jahu — to jedno z pozabiblijnych świadectw, że w Judzie czczono Jahwe.
- Ma charakter grobowego błogosławieństwa (prośba o ochronę zmarłego).
Przedmiot sporu (dyskutowane):
- Dokładny odczyt. Kamień jest uszkodzony, litery częściowo się nakładają, a niektóre znaki wyglądają na „podwojone”. Dever w pierwszej publikacji nie odczytywał tu jeszcze „aszery”; to odczytanie upowszechniło się dopiero po odkryciu Kuntillet Adżrud (druga połowa lat 70. XX w.).
- Znaczenie słowa „aszera”. Trwa debata, czy chodzi o (a) boginię Aszerę jako domniemaną małżonkę/konsortkę Jahwe, (b) kultowy obiekt — słup lub święte drzewo symbolizujące boginię, czy (c) rodzaj sanktuarium bądź hipostazy. Mocnym argumentem przeciw czytaniu „bogini” jest gramatyka: hebrajski zwykle nie dodaje zaimka dzierżawczego („jego”) do imienia własnego, co sugerowałoby raczej przedmiot kultu niż osobę.
- Szczegóły przekładu, np. czy Urijahu był „bogaty”, czy raczej „zarządcą/namiestnikiem”.
Uczciwość wymaga, by nie rozstrzygać tych kwestii ponad to, co pozwala materiał. Badacze tacy jak Judith M. Hadley czy Ziony Zevit poświęcili inskrypcji obszerne studia i nie doszli do jednej, wspólnej interpretacji „aszery”.
Znaczenie
Z perspektywy Pisma inskrypcja z Chirbet el-Kom ma podwójną wartość. Po pierwsze, niezależnie od tekstu biblijnego dokumentuje, że imię Jahwe było w VIII-wiecznej Judzie żywe i powszechne — aż po napisy w prywatnych grobowcach. Po drugie, odsłania realny synkretyzm ludowej religijności: łączenie czci Jahwe z „aszerą”. To nie jest kłopot dla biblijnego przekazu, lecz jego tło — dokładnie takie odstępstwo opisują i piętnują księgi historyczne oraz prorocy, a reforma Ezechiasza (2 Krl 18,4) była na nie odpowiedzią.
Zabytek nie „udowadnia Biblii” i nie rozstrzyga sporów teologicznych. Pokazuje natomiast, że świat, w którym rozgrywa się narracja 2 Księgi Królewskiej, był realny, a napięcie między wyłącznym kultem Jahwe a otaczającym go pogaństwem nie zostało wymyślone przez późniejszych redaktorów — pozostawiło ślad wykuty w kamieniu.
Źródła
- William G. Dever, „Iron Age Epigraphic Material from the Area of Khirbet el-Kôm”, Hebrew Union College Annual 40–41 (1969–1970), s. 139–204 (pierwsza publikacja i datowanie).
- Judith M. Hadley, The Cult of Asherah in Ancient Israel and Judah: Evidence for a Hebrew Goddess, Cambridge University Press, 2000 (analiza odczytu i interpretacji „aszery”).
- Ziony Zevit, The Religions of Ancient Israel: A Synthesis of Parallactic Approaches, Continuum, 2001.
- Hasło „Khirbet el-Qom”, Wikipedia (en) — zestawienie datowania, lokalizacji i identyfikacji z biblijną Makkedą: https://en.wikipedia.org/wiki/Khirbet_el-Qom
- Israel Antiquities Authority — magazyny w Bet Szemesz (miejsce przechowywania inskrypcji).
- Pismo Święte: 2 Krl 18,4–5 wg Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej (UBG).