Samaria — stolica północnego królestwa Izraela, założona przez Omriego i rozbudowana przez jego syna Achaba — kryła w swych ruinach jeden z najbardziej wymownych zabytków epoki żelaza w Ziemi Izraela: setki bogato rzeźbionych płytek z kości słoniowej. Znalezisko to nieoczekiwanie splata się z krótką biblijną wzmianką o „domu z kości słoniowej”, który wzniósł Achab. Nie jest to „dowód na Biblię”, ale namacalny fragment świata, o którym Pismo mówi wprost.
Czym jest odkrycie
Chodzi o zbiór rzeźbionych tabliczek i okuć z kości słoniowej, wydobytych na wzgórzu Samarii (arab. Sebastija, dawna Sebaste), ok. 60 km na północ od Jerozolimy. Pracowały tam dwie wielkie ekspedycje:
- Ekspedycja Harvardu (1908–1910) — pierwszy sezon (1908) prowadził Gottlieb Schumacher, a kolejne dwa (1909–1910) egiptolog George Andrew Reisner — która jako pierwsza odsłoniła izraelicki akropol i pałac królów Izraela.
- Wspólna Ekspedycja do Samarii (1931–1935), konsorcjum kilku instytucji (m.in. Brytyjska Szkoła Archeologii w Jerozolimie, Palestine Exploration Fund, Uniwersytet Hebrajski), kierowana przez Johna Wintera Crowfoota, z udziałem Kathleen Kenyon, Eliezera Sukenika i Grace M. Crowfoot.
Główną masę kości słoniowych odsłonięto w 1932 roku — w jednym skupisku odnotowano ponad 200 fragmentów, a cały skatalogowany zbiór liczy setki tabliczek i okruchów (szacunki mówią o ok. 500 rzeźbionych sztukach). Znaleziono je w pobliżu budowli utożsamianej z „domem kości słoniowej” (ang. ivory house). Płytki są resztkami inkrustacji, którymi zdobiono meble i ścienne panele pałacu. Pełną dokumentację opublikowali J. W. i G. M. Crowfoot w tomie Early Ivories from Samaria (Samaria-Sebaste II, Palestine Exploration Fund, 1938). Dziś część zabytków znajduje się w Muzeum Izraela w Jerozolimie, w Muzeum Rockefellera w Jerozolimie oraz w zbiorach Uniwersytetu Harvarda (Harvard Museum of the Ancient Near East), a pozostałe rozproszone są w kolekcjach na świecie.
Ikonografia płytek jest wyraźnie fenicko-egipska: sfinksy, lwy, lotosy i palmety, „kobieta w oknie”, bóstwa i motywy zapożyczone znad Nilu. Wiąże się to z fenickimi kontaktami dworu izraelskiego — pamiętajmy o małżeństwie Achaba z Izebel, córką króla Sydonu.
Powiązanie z Pismem
Biblijna wzmianka, która najlepiej rezonuje z tym znaleziskiem, kończy relację o panowaniu Achaba:
„A pozostałe sprawy Achaba i wszystko, co uczynił, oraz dom z kości słoniowej, który wzniósł, a także wszystkie miasta, które zbudował – czy nie są opisane w kronikach królów Izraela?” (1 Krl 22,39, UBG)
Ten sam luksus piętnował później prorok Amos, zapowiadając sąd Jahwe nad zamożną, lecz niesprawiedliwą Samarią:
„I zburzę dom zimowy i dom letni, zginą domy z kości słoniowej i dla wielkich domów nastanie koniec, mówi Pan.” (Am 3,15, UBG)
„Którzy sypiacie na łożach z kości słoniowej, a rozciągacie się na swoich posłaniach; którzy jadacie jagnięta z trzody, a cielce tuczone z zagrody;” (Am 6,4, UBG)
Prorok nie potępiał samego bogactwa, lecz zbytek zbudowany na krzywdzie ubogich i odejście od przymierza. Wykopane w Samarii kości słoniowe pokazują, że „domy z kości słoniowej” i „łoża z kości słoniowej” nie były przenośnią — to opis realnych, zdobionych inkrustacją sprzętów izraelskiej elity.
Co pewne, a co dyskutowane
Pewne (konsensus):
- W Samarii, stolicy Izraela, faktycznie znaleziono duży zbiór rzeźbionych kości słoniowych z epoki żelaza (IX–VIII w. p.n.e.).
- Służyły jako inkrustacja luksusowych mebli i paneli w królewskim kompleksie pałacowym.
- Odpowiadają one biblijnemu obrazowi zbytku Samarii i „domu z kości słoniowej”.
Dyskutowane:
- Dokładne datowanie. Wiele płytek znaleziono nie w pierwotnym kontekście, lecz w późniejszym gruzie i śmietniskach przy murze pałacu. Część badaczy (rewizje stratygrafii z lat 80.–90. XX w.) wiąże budowlę raczej z czasami Jeroboama II (I poł. VIII w. p.n.e.) niż z samym Achabem.
- Przypisanie Achabowi. Nie da się wskazać konkretnej tabliczki jako należącej osobiście do Achaba — mogą pochodzić z jego epoki lub z późniejszych królów Izraela. Werset 1 Krl 22,39 to sugestywny kontekst, ale nie bezpośredni „podpis”.
- Pochodzenie warsztatów. Tradycyjnie uznaje się je za wyrób fenicki (import lub fenicy pracujący dla dworu). Nowsze badania (m.in. Liat Naeh) dopuszczają lokalną, lewantyńską tradycję snycerstwa w kości i drewnie i podkreślają, że brak jest jednoznacznych dowodów na import.
Znaczenie
Kości słoniowe z Samarii nie „udowadniają Biblii” w sensie logicznego dowodu — i uczciwość każe to podkreślić. Pokazują natomiast, że tło materialne relacji o królestwie Izraela jest realne i konkretne. Kiedy autor Ksiąg Królewskich wspomina „dom z kości słoniowej”, a Amos gromi śpiących na „łożach z kości słoniowej”, nie posługują się poetycką fantazją — opisują dokładnie ten typ luksusu, który archeolodzy trzymali potem w rękach. Dla czytelnika Pisma w duchu sola scriptura to zachęta do zaufania: tekst zakorzeniony jest w prawdziwej historii, geografii i kulturze. A jednocześnie to przestroga zgodna z przesłaniem proroków — że przepych oderwany od sprawiedliwości i wierności Jahwe ściąga sąd, nie ochronę.
Źródła
- J. W. Crowfoot, G. M. Crowfoot, Early Ivories from Samaria (Samaria-Sebaste II), Palestine Exploration Fund, 1938 — pef.org.uk/monographs/samaria-sebaste-ii-the-early-ivories
- Biblical Archaeology Society, „The Palace of the Kings of Israel—in the Bible and Archaeology” (R. Chapman, BAR 2017) — biblicalarchaeology.org
- Biblical Archaeology Society, „The Samaria Ivories—Phoenician or Israelite?” — biblicalarchaeology.org/daily/news/the-samaria-ivories-phoenician-or-israelite
- The Israel Museum, Jerusalem — kolekcja z Samarii (imj.org.il/en/place-collections/samaria)
- Harvard Museum of the Ancient Near East / Harvard Art Museums — fragmenty kości słoniowej z Samarii (harvardartmuseums.org)
- Armstrong Institute of Biblical Archaeology, „Uncovering the Bible’s Buried Cities: Samaria” — armstronginstitute.org
- Wikipedia (ang.), „Samaria (ancient city)” — en.wikipedia.org/wiki/Samaria_(ancient_city)