Wśród najbardziej fascynujących świadectw z epoki, w której rozgrywały się wydarzenia opisane w Księdze Jozuego, są glinane tabliczki z Amarny w Egipcie. To autentyczna korespondencja dyplomatyczna z XIV wieku p.n.e. — a w niej pojawia się grupa określana jako Habiru (albo Apiru), która sieje niepokój wśród władców kananejskich miast. Czy kryją się za tą nazwą biblijni Hebrajczycy wkraczający do Ziemi Obiecanej? To jedno z najżywiej dyskutowanych pytań archeologii biblijnej.
Czym jest odkrycie
W 1887 roku miejscowa ludność egipska natrafiła przypadkowo na zbiór glinianych tabliczek w ruinach starożytnego Achetaton — miasta założonego przez faraona Echnatona, dziś znanego jako Tell el-Amarna w środkowym Egipcie. W latach 1891–1892 pierwsze dalsze fragmenty (ok. 21) wydobył brytyjski archeolog Flinders Petrie. Łącznie znanych jest dziś 382 tabliczki, z czego 350 to listy.
Teksty spisano pismem klinowym, w języku akkadyjskim — ówczesnej dyplomatycznej lingua franca całego Bliskiego Wschodu. To archiwum korespondencji dworu faraonów Amenhotepa III oraz Echnatona (Amenhotepa IV), obejmującej mniej więcej trzy dekady w połowie XIV wieku p.n.e. Wśród nadawców są władcy wasalnych miast Kanaanu — Jerozolimy, Sychem, Gezer, Megiddo, Lakisz — którzy proszą Egipt o pomoc wojskową i skarżą się na zagrożenia.
Dziś tabliczki są rozproszone po świecie: największy zbiór (ok. 200) przechowuje Vorderasiatisches Museum w Berlinie, 99 znajduje się w British Museum w Londynie, około 50 w Muzeum Egipskim w Kairze, kilka w Luwrze, Muzeum Puszkina w Moskwie, w Oksfordzie, Chicago i Brukseli.
Powiązanie z Pismem
W wielu listach powraca skarga na Habiru — uzbrojone grupy, które napadają na miasta, przejmują ziemie i bywają gotowe walczyć po każdej stronie lokalnych konfliktów. Szczególnie natarczywie ostrzega faraona Abdi-Heba, władca Jerozolimy, który raz po raz powtarza, że jeśli nie nadejdą łucznicy, ziemia króla zostanie utracona na rzecz Habiru.
Uwagę zwraca zbieżność miejsca. Księga Jozuego rozdział 10 otwiera się bowiem właśnie od króla Jerozolimy, który — przerażony sukcesami Izraela — zawiązuje koalicję kananejskich władców:
„A gdy Adonisedek, król Jerozolimy, usłyszał, że Jozue zdobył Aj i zburzył je (…) bardzo się przestraszył”. (Joz 10,1–2, UBG)
„Zebrało się więc i wyruszyło pięciu królów amoryckich: król Jerozolimy, król Hebronu, król Jarmutu, król Lakisz, król Eglonu, oni sami i całe ich wojska, rozbili obóz naprzeciwko Gibeonu i uderzyli na niego.” (Joz 10,5, UBG)
W Piśmie to nie Habiru, lecz Izraelici pod wodzą Jozuego są zagrożeniem, wobec którego jednoczą się kananejscy królowie. Zwolennicy związku obu świadectw podkreślają, że i w Amarnie, i w Księdze Jozuego to samo miasto — Jerozolima — leży w centrum wojennego niepokoju, a bogiem Izraela jest Jahwe (PAN), który — jak czytamy dalej w tym rozdziale — „walczył za Izraela” (por. Joz 10,14, UBG).
Co pewne, a co dyskutowane
Pewne: Listy z Amarny są autentyczne i dobrze datowane. Nazwa Habiru / Apiru (zapisywana też logogramem SA.GAZ) rzeczywiście występuje w nich wielokrotnie i oznacza realne zagrożenie dla kananejskich miast. To fakt niepodważalny.
Dyskutowane: Utożsamienie Habiru z biblijnymi Hebrajczykami. Spór ma dwa wymiary:
- Językowy. Kusi podobieństwo brzmienia i domniemany wspólny rdzeń ʿ-p-r (dobrze poświadczone przejście północno-zachodniego semickiego ajin w akkadyjskie ḫ). Jednak forma Habiru wskazuje raczej na określenie statusu społecznego, a hebrajskie ʿibri („Hebrajczyk”) ma budowę typowego etnonimu. Zdania badaczy są rozbieżne: Nadav Na’aman nie miał wątpliwości, że słowo „Hebrajczyk” wywodzi się z „Habiru”; Moshe Greenberg uznawał oba terminy — choć nie wprost pokrewne — za „możliwe do pogodzenia”; natomiast Anson Rainey odrzucał jakikolwiek związek, nazywając takie zestawienia „myśleniem życzeniowym”.
- Znaczeniowy. W tekstach z Mezopotamii, od Hetytów i z Mari Habiru to nie jeden lud, lecz kategoria społeczna: ludzie wykorzenieni, najemnicy, banici, zbiegowie żyjący na obrzeżach osiadłego świata, o różnym pochodzeniu i języku. Biblijni Hebrajczycy to natomiast konkretna grupa etniczna. Stąd ostrożne ujęcie badaczy: nawet gdyby jacyś proto-Izraelici kryli się wśród Habiru, samo Habiru pozostaje szerszą kategorią społeczną — nie wszyscy Habiru byli Izraelitami.
Dochodzi trzeci problem — chronologia. Listy powstały ok. 1350 r. p.n.e. Data podboju Kanaanu jest sama w sobie sporna: „wczesna” (ok. 1406 r. p.n.e., liczona z 1 Krl 6,1) albo „późna” (XIII w. p.n.e.). Tylko przy dacie wczesnej Amarna wypadałaby mniej więcej pół wieku po wejściu Izraela — i dopiero wtedy część apologetów widzi w Habiru echo najazdu Jozuego. To jednak teza mniejszości, nie konsensus nauki.
Znaczenie
Listy z Amarny nie „udowadniają Biblii” — i uczciwość każe to powiedzieć wprost. Pokazują natomiast, że świat Księgi Jozuego jest realny: rozdrobniony na miasta-państwa Kanaan, zależny od Egiptu, targany walkami i lękiem przed napływowymi grupami. To dokładnie tło, jakie zakłada tekst natchniony. Nawet jeśli równanie „Habiru = Hebrajczycy” pozostaje nierozstrzygnięte, tabliczki potwierdzają wiarygodność scenerii, w której — według Pisma — Jahwe (PAN) prowadził swój lud do dziedzictwa. Dla czytelnika trzymającego się zasady sola scriptura to zaproszenie, by cenić świadectwo archeologii, a zarazem nie mylić hipotezy z dowodem.
Źródła
- Amarna letters — Wikipedia (data i miejsce odkrycia, prace Petriego, liczba tabliczek, język, obecne miejsca przechowywania): en.wikipedia.org/wiki/Amarna_letters
- ʿApiru — Wikipedia (spór filologiczny, stanowiska Na’amana, Greenberga, Raineya): en.wikipedia.org/wiki/ʿApiru
- S. Douglas Waterhouse, „Who are the Habiru of the Amarna Letters?” — Journal of the Adventist Theological Society 12/1 (Andrews University): digitalcommons.andrews.edu
- „The ʿApiru and Labʾayu Ruler of Shechem” — TheTorah.com: thetorah.com
- „The Amarna Letters and Habiru: Rebels and Raiders of Ancient Canaan” — HistoryofIsrael.com: historyofisrael.com
- Christopher Eames, „The Amarna Letters: Proof of Israel’s Invasion of Canaan?” — Armstrong Institute of Biblical Archaeology (stanowisko apologetyczne, mniejszościowe): armstronginstitute.org
- Cytaty biblijne: Uświęcona Biblia Gdańska (UBG), Księga Jozuego 10,1–5.14.