Na Via Sacra, tuż przy Forum Romanum, stoi biały marmurowy łuk, pod którym codziennie przechodzą tysiące turystów. Wewnątrz jego przejścia, wyryta w kamieniu prawie dwa tysiące lat temu, widnieje scena, na którą część rzymskich Żydów do dziś nie chce patrzeć: żołnierze niosą siedmioramienny świecznik ze zburzonej jerozolimskiej Świątyni. Jeszua (Jezus) zapowiedział, że z tej Świątyni „nie zostanie kamień na kamieniu”. Czy ten relief jest świadectwem, że tak się stało?
Czym jest to „odkrycie”
Łuk Tytusa (łac. Arcus Titi) to jednoprzelotowy łuk triumfalny wzniesiony w Rzymie na południowo-wschodnim krańcu Forum Romanum, przy Via Sacra. Postawił go cesarz Domicjan około 81 r. n.e., wkrótce po śmierci starszego brata Tytusa, aby upamiętnić jego ubóstwienie (apoteozę) oraz zwycięstwo dynastii flawijskiej w wojnie żydowskiej.
Nad przejściem, po stronie zwróconej ku Koloseum, zachowała się oryginalna inskrypcja: SENATVS POPVLVSQVE ROMANVS DIVO TITO DIVI VESPASIANI F(ILIO) VESPASIANO AVGVSTO — „Senat i lud rzymski boskiemu Tytusowi Wespazjanowi Augustowi, synowi boskiego Wespazjana”. Sam zwrot divo Tito („boskiemu Tytusowi”) pokazuje, że łuk powstał już po śmierci cesarza, gdy senat zaliczył go w poczet bogów.
Najcenniejsze są jednak dwa wielkie reliefy na wewnętrznych ścianach przejścia:
- Panel „łupów” (strona południowa) — pochód rzymskich żołnierzy niosących zdobycze z jerozolimskiej Świątyni. Na czele widać menorę (siedmioramienny złoty świecznik), stół chlebów pokładnych oraz dwie srebrne trąby; w tle widać tablice (tituli) i łuk triumfalny.
- Panel triumfu (strona północna) — Tytus stojący na czterokonnym rydwanie (quadriga), prowadzony przez alegoryczne postacie, koronowany od tyłu przez skrzydlatą Wiktorię.
W zwieńczeniu sklepienia (soffit) wykuto scenę apoteozy: orła unoszącego zmarłego Tytusa ku niebu. Reliefy uchodzą za jedno z niewielu współczesnych, przedstawieniowych świadectw wyglądu przedmiotów kultu z Drugiej Świątyni.
W 2012 r. zespół Arch of Titus Digital Restoration Project pod kierunkiem prof. Stevena Fine’a (Yeshiva University) przeprowadził badania barwników. Konserwator dr Heinrich Piening metodą spektrometrii UV-VIS wykrył na ramionach i podstawie menory ślady żółtej ochry — dowód, że relief był pierwotnie polichromowany na kolor złoty. Odkrycie zgadza się z opisami Świątyni jako pokrytej złotem.
Powiązanie z Pismem
Kilka dni przed swoją śmiercią Jeszua (Jezus), patrząc na monumentalną Świątynię Heroda, zapowiedział jej całkowite zniszczenie. Ewangelia Łukasza notuje tę scenę:
„A gdy niektórzy mówili o świątyni, że jest ozdobiona pięknymi kamieniami i darami, powiedział: Przyjdą dni, w których z tego, co widzicie, nie zostanie kamień na kamieniu, który by nie był zwalony” (Łk 21,5-6 UBG).
W tej samej mowie pada zapowiedź losu miasta i jego mieszkańców: „I polegną od ostrza miecza, i będą uprowadzeni w niewolę między wszystkie narody. A Jerozolima będzie deptana przez pogan, aż wypełnią się czasy pogan” (Łk 21,24 UBG). W 70 r. n.e. wojska Tytusa zdobyły Jerozolimę, spaliły Świątynię i uprowadziły tysiące jeńców — dokładnie ten świat pokonanych i wyprowadzonych na obczyznę utrwala łuk.
Reliefy pokazują też, że łupy nie były przypadkowym złomem, lecz sprzętami ustanowionymi w Prawie Mojżeszowym. Menora to biblijny świecznik przybytku: „Uczynisz też świecznik ze szczerego złota. Ów świecznik będzie wykuty: jego podstawa, ramiona, kielichy, gałki i kwiaty będą z tej samej bryły” (Wj 25,31 UBG). Srebrne trąby z reliefu odpowiadają nakazowi: „Zrób sobie dwie srebrne trąby. Wykonasz je robotą kutą, a będą ci służyć do zwoływania ludu i do nawoływania w drogę obozów” (Lb 10,2 UBG). Stół w orszaku to stół chlebów pokładnych, na którym miały nieustannie leżeć chleby „przed obliczem” Jahwe (PAN).
Reliefu nie da się oddzielić od relacji naocznego świadka. Żydowski historyk Józef Flawiusz w Wojnie żydowskiej (ks. 7) opisał triumf Wespazjana i Tytusa w Rzymie w 71 r. n.e., wymieniając niesione w pochodzie „złoty stół wagi wielu talentów” oraz „świecznik ze złota” o siedmiu lampach, a na końcu „prawo żydowskie” (zwój Tory) — relief i tekst opisują tę samą procesję.
Co pewne, a co dyskutowane
Pewne: Łuk Tytusa jest budowlą autentyczną, datowaną i podpisaną inskrypcją; jego związek z wojną żydowską i zdobyciem Jerozolimy nie budzi wątpliwości. Reliefy z menorą, stołem i trąbami są bezspornym, materialnym śladem tego, że przedmioty z jerozolimskiej Świątyni trafiły do Rzymu jako łup wojenny. To niezależne od Biblii świadectwo realności zburzenia Świątyni w 70 r.
Dyskutowana jest wierność samego wizerunku menory. Świecznik na reliefie stoi na wysokiej, dwustopniowej podstawie ozdobionej motywami hellenistycznymi — smokami, stworzeniami morskimi i orłami. Ponieważ takie pogańskie wyobrażenia trudno pogodzić z żydowskim zakazem przedstawień, część uczonych już od XVIII w. (holenderski protestant Adriaan Reelant, zm. 1718) uznawała podstawę za niewierną oryginałowi lub dorobioną przez rzeźbiarza. Tradycja rabiniczna i sztuka późnego antyku znają raczej świecznik na trójnożnej podstawie. Spór trwa: jedni sądzą, że artysta wiernie odwzorował rzeczywisty, herodiański obiekt, inni — że dodał rzymski cokół „od siebie”.
Niepewny jest dalszy los menory. Flawiusz podaje, że łupy złożono w Świątyni Pokoju (Templum Pacis), ukończonej przez Wespazjana ok. 75 r. Kompleks spłonął ok. 192 r. i od tego momentu ślad się urywa. Bizantyjski historyk Prokopiusz z Cezarei (VI w.) relacjonuje, że skarby świątynne zagrabili Wandalowie podczas złupienia Rzymu w 455 r. i wywieźli do Kartaginy, skąd w 534 r. zabrał je do Konstantynopola wódz Belizariusz; cesarz Justynian miał je następnie odesłać do chrześcijańskich kościołów w Jerozolimie. Ta wędrówka opiera się w praktyce na jednym źródle i pozostaje przedmiotem sporu; teorie o ukryciu menory w Watykanie czy w Tybrze są zaś nowożytnymi legendami bez podstaw źródłowych.
Warto też pamiętać, że dzisiejszy wygląd łuku to częściowo rekonstrukcja. W latach 1817-1821 grożącą zawaleniem budowlę wzmocnili Raffaele Stern i Giuseppe Valadier na polecenie papieża Piusa VII; nowe partie wykonano celowo w trawertynie, by odróżnić je od oryginalnego marmuru, a na przeciwnej stronie dodano drugą inskrypcję upamiętniającą renowację.
Znaczenie
Łuk Tytusa nie „udowadnia Biblii” — jest jednak jednym z najbardziej wymownych punktów styku między tekstem Ewangelii a rzymskim pomnikiem. Zapowiedź Jeszui (Jezusa) o Świątyni, z której „nie zostanie kamień na kamieniu”, i o Jerozolimie „deptanej przez pogan”, spotyka się tu z monumentem wzniesionym przez samych zwycięzców, którzy tę zapowiedź wypełnili. To rzadki przypadek, gdy strona przeciwna sama i z dumą dokumentuje wydarzenie kluczowe dla biblijnej narracji.
Relief ma też wagę dla historii judaizmu: to najstarsze zachowane, datowane przedstawienie menory Drugiej Świątyni, które stało się wzorem ikonograficznym — aż po godło współczesnego państwa Izrael. Dla rzymskiej wspólnoty żydowskiej łuk przez wieki był symbolem klęski i wygnania, pod którym odmawiano przechodzić. Gdy w 1948 r. proklamowano państwo Izrael, naczelny rabin Rzymu wezwał, by wreszcie przejść pod łukiem — ale w kierunku przeciwnym do orszaku jeńców na reliefie, jako symboliczny powrót do Jerozolimy.
Dla czytelnika Pisma łuk jest przede wszystkim przypomnieniem, że słowa o zburzeniu Świątyni nie były pobożnym symbolem, lecz konkretną zapowiedzią, której skutki można dziś obejrzeć wykute w rzymskim marmurze.
Źródła
- Arch of Titus — hasło encyklopedyczne (datowanie, inskrypcja, reliefy, renowacja, polichromia): en.wikipedia.org/wiki/Arch_of_Titus
- Britannica, „Arch of Titus” — zwięzły przegląd historii i reliefów: britannica.com/place/Arch-of-Titus
- Biblical Archaeology Society — odkrycie żółtej ochry na menorze (Steven Fine, Heinrich Piening, spektrometria UV-VIS): biblicalarchaeology.org
- Biblical Archaeology Society, „Where Did the Temple Menorah Go?” — dalsze losy menory, Świątynia Pokoju, przekaz Prokopiusza: biblicalarchaeology.org
- Józef Flawiusz, Wojna żydowska, ks. VII (opis triumfu 71 r. i łupów świątynnych) — tekst źródłowy: penelope.uchicago.edu/josephus/war-7.html
- Temple menorah — hasło encyklopedyczne (przekaz Prokopiusza: Wandalowie 455, Belizariusz 534, Justynian): en.wikipedia.org/wiki/Temple_menorah
- „The Unique Base on the Menorah of the Arch of Titus”, BAS Library — spór o autentyczność podstawy (Reelant, tradycja trójnożna): library.biblicalarchaeology.org
- Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Łk 21,5-6; Łk 21,24; Wj 25,31; Lb 10,2.