Podróże misyjne opisane w Dziejach Apostolskich nie rozgrywały się w próżni geograficznej ani politycznej. Gdy apostoł Paweł – wówczas jeszcze nazywany Szawłem – wraz z Barnabą i Janem Markiem wyruszyli w swoją pierwszą podróż, ich pierwszym celem stał się Cypr. Przemierzając wyspę ze wschodu na zachód, dotarli w końcu do ówczesnego centrum władzy rzymskiej: Nea Pafos. To właśnie tam doszło do dramatycznej konfrontacji z fałszywym prorokiem Bar-Jezusem oraz do spotkania z rzymskim namiestnikiem, który zadziwił się nauką Pańską. Współczesna archeologia odsłania przed nami pozostałości tej metropolii, rzucając światło na realia administracyjne imperium rzymskiego w I wieku n.e. i potwierdzając niezwykłą precyzję historyczną relacji Łukasza.
Czym jest to odkrycie
Nea Pafos (Nowe Pafos) to rozległe stanowisko archeologiczne położone na południowo-zachodnim wybrzeżu Cypru, wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Miasto zostało założone pod koniec IV wieku p.n.e., a w okresie rzymskim pełniło funkcję oficjalnej stolicy administracyjnej wyspy. Systematyczne badania archeologiczne, prowadzone m.in. przez misje międzynarodowe oraz polskie zespoły badawcze, odsłoniły monumentalne centrum starożytnego miasta.
Wśród najważniejszych odkryć na terenie parku archeologicznego znajduje się Dom Dionizosa – luksusowa willa rzymska z II wieku n.e., słynąca z doskonale zachowanych mozaik podłogowych o łącznej powierzchni około 556 metrów kwadratowych, przedstawiających sceny mitologiczne. Kluczowym obiektem dla zrozumienia rzymskiej administracji jest jednak Dom Tezeusza. Jest to gigantyczna rezydencja pałacowa licząca ponad 100 pomieszczeń, powszechnie uznawana przez badaczy za siedzibę rzymskiego namiestnika (prokonsula). Oprócz tego archeolodzy odsłonili agorę (rynek miejski) otoczoną portykami, teatr, odeon oraz rzymskie termy, które wspólnie obrazują bogactwo i wysoki status stolicy prowincji.
Powiązanie z Pismem
Relacja z Dziejów Apostolskich opisuje spotkanie misjonarzy z najwyższym rzędnikiem rzymskim na wyspie – prokonsulem Sergiuszem Pawłem. Autor natchniony posługuje się precyzyjnym greckim terminem anthypatos (prokonsul), co doskonale odpowiada statusowi Cypru jako prowincji senackiej w tamtym okresie. Właśnie w tym miejscu, w obliczu konfrontacji z czarnoksiężnikiem Elimasem i nawrócenia rzymskiego dostojnika, Szaweł zaczyna być stale określany swoim rzymskim imieniem Paweł.
Pismo Święte opisuje to wydarzenie w następujący sposób:
„A kiedy przeszli wyspę aż do Pafos, spotkali tam pewnego czarownika, fałszywego proroka, Żyda imieniem Bar-Jezus; Który należał do otoczenia prokonsula Sergiusza Pawła, człowieka roztropnego. On to, wezwawszy Barnabę i Saula, pragnął słuchać słowa Bożego.” — Dz 13,6-7 (UBG)
Namiestnik, człowiek rozsądny, zapragnął usłyszeć Słowo Boże głoszone przez wysłanników Jahwe (PAN). Gdy czarnoksiężnik próbował odwieść prokonsula od wiary, Paweł, napełniony Duchem Świętym, ogłosił nad nim sąd Boży, co doprowadziło rzymskiego urzędnika do głębokiego przekonania o prawdzie Ewangelii:
„Wtedy prokonsul, widząc, co się stało, uwierzył, zdumiewając się nauką Pana.” — Dz 13,12 (UBG)
Odkrycia w Nea Pafos dostarczają namacalnego tła dla tych wydarzeń. Choć rzymscy namiestnicy zmieniali się na stanowiskach, to właśnie w tym mieście, pośród rzymskich kolumnad, rzeźb i mozaik, toczyło się codzienne życie dworu Sergiusza Pawła, który usłyszał poselstwo o Jeszui (Jezusie).
Co pewne, a co dyskutowane
W badaniach nad Nea Pafos należy zachować naukową uczciwość i precyzyjnie oddzielić fakty potwierdzone od hipotez. Pewne jest, że Nea Pafos była w I wieku n.e. stolicą Cypru i to tam rezydował rzymski prokonsul. Tytuł urzędnika (anthypatos) użyty w Dziejach Apostolskich jest w pełni zgodny z rzymskim podziałem administracyjnym tamtych lat, co potwierdzają również niezależne inskrypcje łacińskie i greckie znajdowane w różnych częściach imperium.
Dyskutowaną kwestią pozostaje natomiast identyfikacja konkretnych budynków z czasów wizyty apostołów (ok. 47 r. n.e.). Imponujący Dom Tezeusza, wskazywany jako pałac prokonsula, w swojej obecnej, monumentalnej formie pochodzi dopiero z drugiej połowy II wieku n.e. (z późniejszymi przebudowami). Oznacza to, że budowla ta jest późniejsza niż wydarzenia opisane w Dz 13. Archeologia nie zidentyfikowała dotychczas konkretnej, nienaruszonej rezydencji, w której Sergiusz Paweł przyjął apostołów. Odkrycia potwierdzają jednak bezsprzecznie rzymski charakter, architekturę, bogactwo oraz stołeczną rangę miasta, w którym rozgrywał się biblijny dramat.
Znaczenie
Dla wierzących, którzy opierają swoją wiarę na fundamencie Pisma (sola scriptura), odkrycia w Nea Pafos mają duże znaczenie ilustracyjne i historyczne. Choć nie potrzebujemy archeologii, aby wierzyć w natchnienie Słowa Bożego, to materialne dowody z Cypru pokazują, że autor Dziejów Apostolskich był naocznym świadkiem lub korzystał z niezwykle dokładnych, współczesnych mu relacji. Precyzja w określaniu tytułów urzędniczych oraz realiów geograficzno-politycznych rzymskiego Cypru demaskuje teorie traktujące księgę Dziejów jako późniejszą legendę.
Wizyta w ruinach Nea Pafos pozwala lepiej wyobrazić sobie moment, w którym Ewangelia o Jeszui (Jezusie) przekroczyła granice synagog i dotarła na same szczyty pogańskiej władzy rzymskiej. Choć rzymskie mozaiki i pałace z czasem obróciły się w ruinę, Słowo Jahwe, które poruszyło serce prokonsula Sergiusza Pawła, trwa na wieki.