Wydarzenia opisane na kartach Drugiej Księgi Królewskiej przenoszą nas w dramatyczny okres schyłku królestwa Izraela (Północnego). Zagrożony przez potęgę asyryjską król Ozeasz podjął desperacką próbę dyplomatyczną, szukając sprzymierzeńca w Egipcie. Pismo Święte wspomina, że wysłał on posłów do władcy o imieniu So. Tożsamość tego faraona przez lata stanowiła zagadkę dla historyków i badaczy Pisma. Dziś najczęstszą próbą identyfikacji tej postaci w nauce jest powiązanie jej z Osorkonem IV, ostatnim władcą XXII dynastii libijskiej, panującym w Tanis. Choć identyfikacja ta jest wysoce prawdopodobna, status tego odkrycia pozostaje mieszany z powodu trudności językowych i historycznych.
Czym jest to odkrycie
Odkrycie tożsamości historycznego odpowiednika biblijnego króla So opiera się na badaniach egiptologicznych nad Trzecim Okresem Przejściowym w Egipcie. W tamtym czasie Egipt nie był jednolitym imperium, lecz był podzielony na mniejsze królestwa i księstwa. Osorkon IV (panujący około 730–715 p.n.e.) rządził zaledwie we wschodniej części Delty Nilu, z ośrodkiem w Tanis i Bubastis. Rekonstrukcja jego panowania oraz identyfikacja z postacią biblijną stały się możliwe dzięki analizie asyryjskich inskrypcji (gdzie pojawia się jako „Szilkanu” lub „Szołkan”) oraz ponownemu odczytaniu imienia zapisanego w tekście hebrajskim. Choć nie odnaleziono jednej steli bezpośrednio łączącej imię Osorkon ze sformułowaniem „So”, to korelacja chronologiczna i geograficzna skłoniła wielu wybitnych uczonych do utożsamienia tych dwóch postaci.
Powiązanie z Pismem
Tekst biblijny wskazuje, że król Ozeasz przestał płacić haracz władcy Asyrii, Salmanasarowi, licząc na realne wsparcie wojskowe z południa. Jahwe (PAN) dopuścił jednak do upadku Samarii z powodu bałwochwalstwa ludu. Kluczowy moment tej zdrady dyplomatycznej opisuje poniższy fragment:
„I król Asyrii wykrył spisek Ozeasza. Ten bowiem wyprawił posłańców do So, króla Egiptu, i nie posłał corocznej daniny królowi Asyrii. Król Asyrii więc pojmał go i zamknął w więzieniu.” — 2 Krl 17,4 (UBG)
Przymierze z Egiptem okazało się bezużyteczne. Zamiast obiecanej pomocy, Izrael spotkała katastrofa i niewola asyryjska, co było bezpośrednią konsekwencją odwrócenia się od Jahwe i szukania ratunku u pogańskich sąsiadów zamiast u swojego Boga.
Co pewne, a co dyskutowane
W świetle konsensusu naukowego Osorkon IV jest postacią w pełni historyczną. Istnieją asyryjskie źródła pisane króla Sargona II, które wspominają o otrzymaniu darów (w tym wspaniałych koni) od władcy imieniem Shilkanni (Szołkan) – co jest asyryjską transkrypcją imienia (O)sorkon. Chronologia jego panowania idealnie nakłada się na czas oblężenia Samarii przez Asyryjczyków.
Mimo to, kwestia językowa pozostaje przedmiotem dyskusji. Krytycy i część historyków wskazują na trudność w skróceniu imienia „Osorkon” do hebrajskiego „So” (Sewe). Istnieją alternatywne hipotezy:
- Inni badacze utożsamiają „So” z Shabaką (szabakański król z XXV dynastii nubijskiej).
- Inna teoria sugeruje, że słowo „So” nie jest imieniem własnym, lecz zniekształconą nazwą miasta Sais (egipskie Sau) i odnosi się do Tefnachta, władcy Sais, u którego Ozeasz mógł szukać pomocy.
Z tego powodu powiązanie Osorkona IV z biblijnym So ma status mieszany – jest to najbardziej akceptowana i spójna chronologicznie teoria, lecz wciąż nie posiada ostatecznego, bezpośredniego dowodu epigraficznego.
Znaczenie
Dla osób opierających swoje zaufanie na zasadzie sola scriptura, badania nad Osorkonem IV dostarczają cennego tła historycznego. Pokazują, że postacie wymieniane w Piśmie Świętym – nawet te wspomniane epizodycznie – mają swoje realne odzwierciedlenie w skomplikowanej mozaice politycznej starożytnego Bliskiego Wschodu. Królestwo Izraela nie funkcjonowało w próżni. Poszukiwanie pomocy u słabego i podzielonego wewnętrznie Egiptu (reprezentowanego przez lokalnego władcę Osorkona IV w Tanis) zamiast u Jahwe, stanowiło tragiczny błąd duchowy i polityczny, dokładnie tak, jak zapowiadali prorocy.