W skalnych grobowcach wokół Jerozolimy archeolodzy znajdują setki kamiennych skrzynek na kości. Na wielu z nich wyryto imiona: Jeszua (Jezus), Josef (Józef), Miriam (Maria), Jaakow (Jakub). Dla czytelnika Ewangelii brzmi to jak lista bohaterów Nowego Testamentu — i właśnie dlatego wokół tych znalezisk narosło mnóstwo sensacji, ze słynnym (i spornym) „ossuarium Jakuba” na czele. Warto oddzielić to, co pewne, od tego, co pozostaje przedmiotem gorących sporów.
Czym jest to odkrycie
Ossuarium (l.mn. ossuaria) to kamienna skrzynka na kości, używana w Judei w tzw. pochówku wtórnym. Zwyczaj ten był rozpowszechniony mniej więcej od ok. 20 r. p.n.e. do zburzenia Jerozolimy w 70 r. n.e. Ciało zmarłego składano najpierw w wykutym w skale grobowcu; po około roku, gdy zostały już same kości, zbierano je do wapiennego ossuarium i podpisywano imieniem zmarłego. Wielki katalog L. Y. Rahmaniego (1994) opisuje 897 takich skrzynek ze zbiorów Państwa Izrael, z czego 227 nosi inskrypcje.
Kluczowa jest tu statystyka imion. Prace onomastyczne (m.in. Tal Ilan, „Lexicon of Jewish Names in Late Antiquity”, 2002) pokazują, że Jeszua, Josef, Miriam i Jaakow należały do najczęstszych imion epoki. Zestawienie „Jeszua, syn Josefa” nie jest w tym korpusie wyjątkowe. To fundament dla wszystkiego, co dalej.
Trzy znaleziska zyskały największy rozgłos:
- Grobowiec w Talpiot (marzec 1980, dzielnica East Talpiot na południe od Starego Miasta) — odkryty przypadkiem podczas budowy, przebadany ratowniczo przez izraelski Departament Starożytności (wówczas jeszcze nie istniał Israel Antiquities Authority, powołany w 1990 r.; wykopaliskami kierował Josef Gat, publikację przygotował Amos Kloner). Zawierał dziesięć ossuariów, z których sześć miało napisy, m.in. spornie odczytywane „Jeszua bar Jehosef”, a także „Maria”, „Jose”, „Mariamene”, „Jehuda bar Jeszua” i „Matia”. Rozgłos przyniósł mu film dokumentalny „The Lost Tomb of Jesus” (2007) Simchy Jacoboviciego i Jamesa Camerona, ogłaszający go „grobem rodziny Jezusa”.
- Ossuarium Kajfasza (grudzień 1990, grobowiec w południowej Jerozolimie, rejon Lasu Pokoju) — również odsłonięte przypadkiem podczas prac budowlanych, przebadane przez Zvi Greenhuta (IAA). W grobie znaleziono dwanaście ossuariów; jedno, bogato zdobione, dwukrotnie opatrzono aramejskim napisem „Jehosef bar Kajafa” — „Józef, syn Kajfasza” (w dwóch nieco różniących się zapisach imienia); kryło m.in. kości mężczyzny ok. 60-letniego (obok szczątków kilku innych osób). Bywa wiązane z arcykapłanem Kajfaszem z Ewangelii. Przechowywane jest w Muzeum Izraela w Jerozolimie.
- „Ossuarium Jakuba” — zaprezentowane na konferencji prasowej w Waszyngtonie 21 października 2002 r. (Hershel Shanks z Biblical Archaeology Society; odczyt epigraficzny Andrégo Lemaire’a z Sorbony, opublikowany w „Biblical Archaeology Review”). Aramejski napis brzmi „Jaakow bar Josef achui di-Jeszua” — „Jakub, syn Józefa, brat Jezusa”. Skrzynka należy do handlarza starożytnościami Odeda Golana i — co istotne — nie pochodzi z kontrolowanych wykopalisk, więc nie ma udokumentowanego kontekstu znalezienia.
Powiązanie z Pismem
Tłem biblijnym jest 27. rozdział Ewangelii Mateusza — opis ukrzyżowania i pogrzebu Jeszui (Jezusa). Co uderzające, te same imiona, które spotykamy na ossuariach, pojawiają się razem w jednym wersecie relacji o świadkach śmierci Mesjasza:
Wśród nich były: Maria Magdalena, Maria, matka Jakuba i Józefa, oraz matka synów Zebedeusza. (Mt 27,56, UBG)
Maria, Jakub, Józef — dokładnie ten zestaw najpospolitszych imion epoki. Kilka wersetów dalej Mateusz opisuje sam pochówek w wykutym w skale grobowcu, czyli w dokładnie takiej architekturze, w której później stosowano ossuaria:
A Józef zabrał ciało, owinął je w czyste płótno; I złożył w swoim nowym grobowcu, który wykuł w skale. Przed wejście do grobowca zatoczył wielki kamień i odszedł. (Mt 27,59-60, UBG)
Ossuaria potwierdzają więc realia pogrzebowe i imiennictwo świata, który opisują Ewangelie. Nie są jednak — i to trzeba powiedzieć wprost — „dowodem” na konkretne osoby z kart Nowego Testamentu.
Co pewne, a co dyskutowane
Rozróżnienie jest tu zasadnicze, bo popularne materiały nagminnie mieszają fakty z sensacją.
- Pewne (konsensus): ossuaria są autentyczne, a zwyczaj pochówku wtórnego w kamiennych skrzynkach był w Judei I wieku powszechny. Imiona Jeszua, Josef, Miriam i Jaakow rzeczywiście należały do najczęstszych. To realnie potwierdza kulturowe i językowe tło, w którym Ewangelie osadzają swoich bohaterów.
- Dyskutowane — „ossuarium Jakuba”: ponieważ pochodzi z rynku antyków, a nie z wykopalisk, jego napis stał się przedmiotem procesu o fałszerstwo w Izraelu (2004–2012). 14 marca 2012 r. sąd uniewinnił Odeda Golana, stwierdzając, że oskarżeniu nie udało się udowodnić fałszerstwa — ale wyraźnie zaznaczył, że wyrok nie przesądza o autentyczności inskrypcji. Spór trwa: część uczonych (Lemaire, Ada Yardeni) uznaje napis za oryginalny, a nawet główny biegły oskarżenia Yuval Goren przyznał w trakcie procesu, że w słowie „Jeszua” jest starożytna patyna. Nie ma jednak pełnej zgody.
- Dyskutowane — „grób rodziny Jezusa” w Talpiot: teza z filmu z 2007 r. została odrzucona przez większość badaczy. Amos Kloner, który nadzorował pierwotne wykopaliska, nie przyjął jej i zauważył, że twórcy filmu wykorzystują grobowiec do promocji swojego dokumentu. Sam odczyt „Jeszua” bywa kwestionowany, a statystyka pospolitych imion podważa identyfikację — taki zestaw imion mógł należeć do wielu ówczesnych rodzin.
- Dyskutowane — Kajfasz: powiązanie ossuarium z arcykapłanem z Ewangelii jest prawdopodobne, lecz część uczonych podważa je ze względu na pisownię imienia i brak w napisie tytułu arcykapłana.
Znaczenie
Uczciwość każe powiedzieć jasno: ossuaria nie „udowadniają Biblii”. Powszechność imion działa w obie strony — z jednej strony nie pozwala przypisać żadnej skrzynki konkretnej osobie z Ewangelii, z drugiej pokazuje, że Nowy Testament posługuje się dokładnie tymi imionami, które faktycznie nosili Żydzi w Judei I wieku. To wiarygodność realiów, a nie dowód tożsamości. Podobnie skalne grobowce z zataczanym kamieniem odpowiadają opisowi pochówku Jeszui z Ewangelii Mateusza.
Dla czytelnika trzymającego się zasady sola scriptura płynie stąd trzeźwa lekcja: wiara opiera się na świadectwie samego Słowa, a nie na kolejnym „grobie Jezusa” z pierwszych stron gazet. Ossuaria warto poznawać z pokorą — cieszyć się rzetelną wiedzą o świecie Biblii, a jednocześnie z dystansem traktować śmiałe „potwierdzenia”, które nauka bywa później zmuszona wycofać. Jahwe nie potrzebuje kamiennej skrzynki, by uwierzytelnić swoje Słowo.
Źródła
- Pismo Święte, Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Ewangelia Mateusza 27.
- „James Ossuary”, Wikipedia (en) — inskrypcja, ogłoszenie z 21.10.2002, właściciel Oded Golan, proces i wyrok, obecny stan sporu.
- „Verdict: Not Guilty”, Biblical Archaeology Society (biblicalarchaeology.org) — przebieg i wynik procesu o fałszerstwo (2012), zeznania biegłych.
- „Talpiot Tomb”, Wikipedia (en) — okoliczności odkrycia z 1980 r., spis ossuariów i inskrypcji, teza z filmu z 2007 r. i jej krytyka.
- „Caiaphas ossuary”, Wikipedia (en) — odkrycie z 1990 r., inskrypcja „Jehosef bar Kajafa”, przechowywanie w Muzeum Izraela, spór o identyfikację.
- C. A. Rollston, „The Talpiyot (Jerusalem) Tombs: Some Sober Methodological Reflections” (bibleinterp.arizona.edu) — ostrożna analiza statystyki imion i identyfikacji.
- L. Y. Rahmani, „A Catalogue of Jewish Ossuaries in the Collections of the State of Israel” (1994; 897 ossuariów, 227 z inskrypcjami); Tal Ilan, „Lexicon of Jewish Names in Late Antiquity” (2002) — dane o częstości imion epoki.