Papirus P46 (Chester Beatty II) — najstarszy zbiór listów Pawła

Zanim ktokolwiek ułożył pisma Nowego Testamentu w znany dziś kanon, ktoś w Egipcie zszył kartki z listami apostoła Pawła w jeden kodeks — niespełna sto kilkadziesiąt lat po jego śmierci. Dziś te pokruszone karty leżą po przeciwnych stronach Atlantyku, w Dublinie i w stanie Michigan. Co właściwie mówią o tym, jak najwcześniejsi chrześcijanie czytali Rzymian, Koryntian czy Efezjan, zanim ktokolwiek nazwał to „Biblią”?

Czym jest to „odkrycie”

Papirus 46 (oznaczany też jako P. Chester Beatty II, w skrócie 𝔓46) to fragment papirusowego kodeksu — czyli już nie zwoju, lecz książki złożonej z kart zszytych w jeden blok — zawierającego listy Pawła. Karty trafiły na rynek starożytności na przełomie lat 20. i 30. XX wieku w Egipcie i zostały kupione osobno przez dwie strony: irlandzko-amerykańskiego kolekcjonera Alfreda Chester Beatty’ego oraz Uniwersytet Michigan. Transakcje z kairskimi handlarzami (m.in. Maurice’em Nahmanem) rozłożyły się na lata 1930–1933, a odkrycie ogłoszono publicznie w listopadzie 1931 roku. Dokładne miejsce znalezienia pozostaje niepewne — Kenyon, pierwszy wydawca tekstu, wskazywał na region Fajum, Carl Schmidt słyszał o miejscowości koło Atfih (starożytne Afrodytopolis), a badacze z Michigan podejrzewali okolice Asjut. Żadnej z tych lokalizacji nie potwierdzono wykopaliskowo.

Z pierwotnego kodeksu, liczącego prawdopodobnie 104 karty (208 stron), zachowało się 86 kart: 56 w Chester Beatty Library w Dublinie (jako Papirus II tej kolekcji) i 30 na Uniwersytecie Michigan (inwentarz P.Mich.inv. 6238). Karty mają około 28 na 16 cm, tekst pisany jest w jednej kolumnie, 26–32 wiersze na stronę, a co rzadkie dla papirusów tego okresu — skryba ponumerował kolejne strony, co dziś pozwala dość precyzyjnie ustalić, czego brakuje. Zachowana zawartość obejmuje, w tej kolejności: końcówkę Listu do Rzymian, cały List do Hebrajczyków, oba Listy do Koryntian, List do Efezjan, do Galacjan, do Filipian, do Kolosan oraz początek Pierwszego Listu do Tesaloniczan. Siedem ostatnich kart zaginęło, więc nie wiadomo z pewnością, czy kodeks zawierał też Drugi List do Tesaloniczan, List do Filemona czy listy pasterskie (do Tymoteusza i Tytusa).

Datowanie opiera się na paleografii, czyli analizie kroju liter, i większość badaczy umieszcza rękopis między 175 a 225 rokiem — stąd upowszechnione przybliżenie „około 200 roku”. Odosobniony pogląd Younga Kyu Kima, proponującego nawet lata 80. n.e., nie zyskał uznania — Bruce Griffin zwrócił uwagę, że rozbudowany system skrótów świętych imion (nomina sacra) praktycznie wyklucza tak wczesną datę. To wciąż jeden z najstarszych zachowanych rękopisów listów Pawła, starszy o ponad sto lat od wielkich pergaminowych kodeksów, takich jak Synaicki czy Watykański.

Powiązanie z Pismem

Pierwsza zachowana karta papirusu zaczyna się w połowie piątego rozdziału Listu do Rzymian — siedem początkowych kart, obejmujących rozdziały 1–5,16, zaginęło. Nie da się więc dziś odczytać z tego konkretnego rękopisu tekstu, od którego cały list się zaczyna, ale warto go przypomnieć, bo wyznacza program teologiczny całej kolekcji. Paweł przedstawia się tam słowami: „Paweł, sługa Jezusa Chrystusa, powołany apostoł, odłączony do głoszenia ewangelii Boga;” (Rz 1,1 UBG), po czym formułuje myśl, którą później rozwija przez kolejnych piętnaście rozdziałów: „Nie wstydzę się bowiem ewangelii Chrystusa, ponieważ jest ona mocą Boga ku zbawieniu dla każdego, kto uwierzy, najpierw Żyda, potem i Greka. W niej bowiem objawia się sprawiedliwość Boga z wiary w wiarę, jak jest napisane: Sprawiedliwy będzie żył z wiary.” (Rz 1,16–17 UBG).

To, co na papirusie fizycznie się zachowało, sięga już dalszych partii listu. Jedna z kart obejmuje fragment ósmego rozdziału z jego znaną puentą: „Jestem bowiem pewien, że ani śmierć, ani życie, ani aniołowie, ani zwierzchności, ani moce, ani teraźniejsze, ani przyszłe rzeczy; Ani wysokość, ani głębokość, ani żadne inne stworzenie nie będzie mogło nas odłączyć od miłości Boga, która jest w Jezusie Chrystusie, naszym Panu.” (Rz 8,38–39 UBG). Papirus zachował też w całości Pierwszy List do Koryntian, w tym rozdział piętnasty z formułą wiary starszą niż sam list: „Najpierw bowiem przekazałem wam to, co i ja otrzymałem, że Chrystus umarł za nasze grzechy, zgodnie z Pismem; Że został pogrzebany, że zmartwychwstał trzeciego dnia, zgodnie z Pismem;” (1 Kor 15,3–4 UBG).

Ciekawostką jest kolejność ksiąg: List do Hebrajczyków występuje zaraz po Rzymianach, przed Koryntianami — inaczej niż w dzisiejszym kanonie, gdzie Hebrajczyków zamyka listy Pawłowe. Odzwierciedla to przekonanie części chrześcijan pierwszych wieków (zwłaszcza w kręgu aleksandryjskim), że autorem tego listu również był Paweł — pogląd dziś przez większość badaczy odrzucany, ale żywy jeszcze w chwili powstania tego kodeksu.

Co pewne, a co dyskutowane

• Pewne: istnienie, autentyczność i podział rękopisu między Dublin a Michigan nie budzą sporu — to jeden z najlepiej udokumentowanych papirusów biblijnych (CSNTM wykonało w 2015 roku pełną cyfrową dokumentację wszystkich 86 kart).
• Pewne w przybliżeniu: ramy czasowe 175–225 rok, z „około 200” jako datą najczęściej cytowaną w literaturze; zawartość i kolejność zachowanych ksiąg.
• Dyskutowane — dokładna data: Philip Comfort skłaniał się ku drugiej połowie II wieku (ok. 150–175), Pasquale Orsini i Willy Clarysse przesunęli datowanie w stronę początku III wieku, a odosobniona propozycja I wieku (Y. K. Kim) nie znalazła uznania.
• Dyskutowane — miejsce znalezienia: Fajum (Kenyon), okolice Atfih/Afrodytopolis (relacja przekazana Carlowi Schmidtowi) czy Asjut (hipoteza badaczy z Michigan) — żadnej lokalizacji nie potwierdzono wykopaliskowo, więc pozostaje to rekonstrukcją opartą na relacjach handlarzy starożytności.
• Dyskutowane — pierwotna zawartość: czy kompletny kodeks obejmował także listy pasterskie i List do Filemona? Jeremy Duff zauważył, że skryba w drugiej połowie zeszytu upakowuje więcej liter na stronę, co mogłoby świadczyć o próbie zmieszczenia całego zbioru czternastu listów. Brent Nongbri podważył jednak dotychczasowy sposób liczenia brakujących kart z samej numeracji stron — jego zdaniem rekonstrukcja pierwotnego rozmiaru bloku jest mniej pewna, niż zakładano, więc pytanie o listy pasterskie pozostaje otwarte.

Status „potwierdzone” odnosi się tu do samego istnienia, lokalizacji i ogólnego datowania rękopisu — fakty ustalone ponad wątpliwość. Szczegóły w rodzaju roku co do dekady czy pełnej listy pierwotnie zawartych ksiąg pozostają przedmiotem dyskusji naukowej, co nie zmienia głównego obrazu: to autentyczny, wczesny świadek tekstu Pawłowego.

Znaczenie

Papirus 46 to najstarszy zachowany, obszerny zbiór listów Pawła — starszy od wielkich kodeksów pergaminowych (Synaickiego i Watykańskiego) o co najmniej sto kilkadziesiąt lat. Dzięki temu badacze mają bezpośredni wgląd w brzmienie większości listów Pawłowych sprzed konsolidacji kanonu i mogą sprawdzić, na ile tekst z IV wieku różni się od tego sprzed 200 roku. Odpowiedź jest uspokajająca: różnice są drobne, pojedyncze warianty, a ogólny kształt tekstu pozostaje stabilny na przestrzeni stuleci przekazu ręcznego.

Drugi wymiar znaczenia dotyczy historii kanonu. Sam fakt, że około 200 roku ktoś zebrał listy Pawła, pisane różnym adresatom w różnym czasie i z różnych powodów, w jeden spójnie ułożony kodeks, pokazuje, że chrześcijanie bardzo wcześnie zaczęli traktować korpus Pawłowy jako jedną, zamkniętą całość o randze pisma świętego — na długo przed IV-wiecznymi soborowymi ustaleniami listy ksiąg biblijnych. Kolejność z Listem do Hebrajczyków zaraz po Rzymianach jest tu świadectwem lokalnej tradycji, a nie błędem, i pokazuje wczesne, jeszcze niesformalizowane rozumienie autorstwa tego listu.

Warto zachować proporcje: papirus nie „dowodzi” prawdziwości treści teologicznych listów — to kwestia wiary, nie archeologii. Dokumentuje natomiast, że tekst, który dziś czytamy jako List do Rzymian czy Pierwszy List do Koryntian, krążył wśród chrześcijan w formie bardzo zbliżonej do znanej nam dzisiaj, już w czasach, gdy żyli jeszcze wnukowie pokolenia słuchającego tych listów czytanych na głos w kościołach Koryntu czy Efezu.

Źródła

• Wikipedia, hasło Papyrus 46 — opis rękopisu, datowanie, zawartość, historia badań: en.wikipedia.org/wiki/Papyrus_46
• Wikipedia, hasło Chester Beatty Papyri — historia zbioru i okoliczności nabycia: en.wikipedia.org/wiki/Chester_Beatty_Papyri
• Center for the Study of New Testament Manuscripts (CSNTM), karta rękopisu P46 — dane fizyczne, dokumentacja cyfrowa z 2015 roku: manuscripts.csntm.org/manuscript/View/GA_P46
• Brent Nongbri, „A New Article on the Contents of P46” (blog Variant Readings) — spór o pierwotną zawartość kodeksu, stanowiska J. Duffa i autora: brentnongbri.com
• Islamic-Awareness.org, zestawienie danych o P46 (za Kenyonem, Comfortem i innymi) — datowanie, wymiary, klasyfikacja tekstu: islamic-awareness.org/bible/text/mss/p46
• The Chester Beatty Biblical Papyri at Ninety (tom zbiorowy, De Gruyter/Open Access) — aktualny stan badań nad datowaniem i proweniencją zbioru: eprints.gla.ac.uk/274555
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Rz 1,1.16–17; 8,38–39; 1 Kor 15,3–4.