Skrybowie Biblia

Peszitta i staro-syryjskie Ewangelie

Peszitta i staro-syryjskie Ewangelie

Autor:

Redakcja Odkryj Biblię

w

Co się dzieje, gdy fragment tekstu biblijnego znika pod warstwą innego pisma na kilkanaście stuleci? W 2023 roku badacz Grigory Kessel z Austriackiej Akademii Nauk prześwietlił promieniami ultrafioletowymi pergamin z Biblioteki Watykańskiej, przepisywany aż trzykrotnie, i odczytał spod niego fragment Ewangelii Mateusza w jednym z najstarszych znanych przekładów syryjskich. To najnowsza odsłona dużo dłuższej historii — historii syryjskich tłumaczeń Pisma, z których część należy dziś do najstarszych zachowanych świadków tekstu Ewangelii w ogóle.

Peszitta i staro-syryjskie Ewangelie
Fot. JHistory, CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons

Czym jest to „odkrycie”

Peszitta („prosta”, „powszechna” wersja) to standardowy przekład Biblii na język syryjski — klasyczny dialekt aramejski używany w Edessie (dziś Şanlıurfa w południowo-wschodniej Turcji) i szerzej w Mezopotamii. Starotestamentową część przetłumaczono z hebrajskiego prawdopodobnie na przełomie I i II wieku n.e., najpewniej właśnie w środowisku Edessy; nowotestamentowa Peszitta powstała jako rewizja wcześniejszych przekładów i ustabilizowała się na początku V wieku. W pierwotnej postaci liczyła 22 księgi — bez Drugiego Listu Piotra, Drugiego i Trzeciego Listu Jana, Listu Judy oraz Apokalipsy. Te pięć ksiąg dołączono do syryjskiego kanonu dopiero w kolejnych rewizjach: wersji filokseńskiej (508 r.) i harklejskiej (616 r.).

Peszitta nie jest jednak najstarszym śladem syryjskiej transmisji Ewangelii. Wcześniej krążył Diatessaron Tacjana — jedna, zharmonizowana opowieść złożona z czterech Ewangelii, ułożona około 170 roku. Biskup Edessy Rabbula (zm. 435) nakazał w swoich kanonach, by w kościołach czytano „Ewangelię Rozdzieloną”, a nie harmonię — to on, według części badaczy, mógł też stać za ujednoliceniem tekstu Peszitty NT (dowody są jednak poszlakowe, nie rozstrzygające). Z okresu przejściowego między Diatessaronem a Peszittą zachowały się dwa rękopisy tzw. Starej Wersji Syryjskiej (Vetus Syra) z osobnymi Ewangeliami: Kodeks Kuretoński, przywieziony w 1842 roku z klasztoru Deir al-Surian w egipskiej Wadi Natrun i wydany przez Williama Curetona w 1858 roku (dziś w British Library), oraz Syryjski Kodeks Synajski — palimpsest odkryty w lutym 1892 roku w klasztorze św. Katarzyny na Synaju przez Agnes Smith Lewis, która wraz z siostrą bliźniaczką Margaret Dunlop Gibson i zespołem uczonych (m.in. J. Rendel Harris, Francis Crawford Burkitt) rozszyfrowała pierwotny tekst spod nadpisanych w 697 roku żywotów świętych kobiet.

Do tych dwóch rękopisów w ostatnich latach dołączyły kolejne odkrycia. W 2016 roku Sebastian Brock opublikował trzeci fragment, a w marcu 2023 roku Grigory Kessel ogłosił na łamach czasopisma „New Testament Studies” (Cambridge University Press) identyfikację czwartego świadka — niewielkiego fragmentu w rękopisie Biblioteki Watykańskiej (Vat. iber. 4, k. 1 i 5). Tekst Ewangelii, przetłumaczony prawdopodobnie w III wieku, a przepisany w VI wieku, był w tym kodeksie zeskrobany i nadpisany dwukrotnie (tzw. podwójny palimpsest) — odczytano go dopiero dzięki fotografii ultrafioletowej wykonanej w ramach Sinai Palimpsests Project.

Powiązanie z Pismem

Odnaleziony przez Kessela fragment obejmuje Mt 11,30–12,26, a więc także znaną scenę, w której uczniowie Jezusa zrywają kłosy zboża w szabat. W Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej ten fragment brzmi: „W tym czasie Jezus przechodził w szabat wśród zbóż, a jego uczniowie byli głodni i zaczęli zrywać kłosy, i jeść” (Mt 12,1 UBG). Grecki tekst kończy się na słowach o zrywaniu kłosów i jedzeniu — starosyryjski przekład dodaje jeszcze jeden szczegół czynności: uczniowie rozcierali kłosy w dłoniach, zanim zjedli ziarno. To drobna różnica, ale pokazuje, że najstarsze przekłady bywały nie tyle dosłownym kalkowaniem greki, co żywym opowiadaniem tej samej historii własnymi słowami tłumacza.

Dalszy ciąg tej sceny — spór o to, czy uczniowie złamali prawo szabatu — prowadzi do odpowiedzi Jezusa: „A gdybyście wiedzieli, co to znaczy: Miłosierdzia chcę, a nie ofiary, nie potępialibyście niewinnych” (Mt 12,7 UBG) oraz „Syn Człowieczy bowiem jest też Panem szabatu” (Mt 12,8 UBG). Te wersety w żadnym z syryjskich świadków nie budzą wątpliwości co do sensu — różnice dotyczą detali opisu, nie przesłania. Właśnie to jest istotą wartości Starej Wersji Syryjskiej i Peszitty dla krytyki tekstu: pozwalają sprawdzić, jak bardzo — i jak niewiele — zmieniał się tekst Ewangelii w niezależnej linii przekazu, powstałej w innym języku i innym środowisku niż greckojęzyczne rękopisy z Egiptu czy Cesarstwa Bizantyńskiego.

Syryjski to język blisko spokrewniony z aramejskim galilejskim, którym posługiwał się Jeszua (Jezus) i jego pierwsi uczniowie — choć nie jest to ten sam dialekt (klasyczny syryjski ukształtował się w Edessie, setki kilometrów od Galilei, i rozwinął się jako język literacki już po czasach Jezusa). Popularne określenie Peszitty jako „Biblii w języku Jezusa” jest więc pewnym uproszczeniem — bliskim, lecz nie dosłownym pokrewieństwem językowym, a nie tożsamością.

Co pewne, a co dyskutowane

  • Pewne: istnienie i przybliżone datowanie rękopisów — Kodeks Kuretoński (paleograficznie V w.), Syryjski Kodeks Synajski (koniec IV / początek V w., nadpisany w 697 r.), fragment Vat. iber. 4 (przekład III w., kopia VI w.); okoliczności odkryć z 1842, 1892 i 2023 roku są udokumentowane przez samych odkrywców i instytucje (British Library, klasztor św. Katarzyny, Biblioteka Watykańska, Austriacka Akademia Nauk).
  • Pewne: istnienie Diatessaronu Tacjana (ok. 170 r.) jako wcześniejszej formy syryjskiej tradycji ewangelicznej oraz fakt, że Peszitta NT wyparła zarówno Diatessaron, jak i Starą Wersję Syryjską jako tekst standardowy Kościołów syryjskich od V wieku.
  • Dyskutowane: autorstwo rewizji, która dała ostateczny kształt Peszitcie NT — hipoteza, że stał za nią biskup Rabbula z Edessy, opiera się na poszlakach, a nie na bezpośrednim świadectwie z epoki.
  • Dyskutowane: dokładne miejsce i krąg tłumaczy starotestamentowej Peszitty — część badaczy wskazuje na Żydów lub judeochrześcijan z Edessy bądź królestwa Adiabene, inni na wczesną gminę chrześcijańską; źródła z epoki nie rozstrzygają sporu jednoznacznie.
  • Dyskutowane: pierwotny język Diatessaronu — większość badaczy przyjmuje, że Tacjan skomponował go po syryjsku, ale spotyka się też argumenty za greckim oryginałem harmonii, później przełożonym na syryjski.

Status tematu pozostaje „potwierdzone” — rękopisy istnieją, są opisane naukowo i dostępne (częściowo cyfrowo), a spory dotyczą detali autorstwa i miejsca powstania, nie samego faktu istnienia i starożytności tych przekładów.

Znaczenie

Stara Wersja Syryjska i Peszitta należą do najważniejszych świadków tekstu Nowego Testamentu obok rękopisów greckich i starołacińskich. Powstały niezależnie, w innym języku i środowisku kościelnym, więc pozwalają sprawdzać, które warianty tekstu Ewangelii są wcześniejsze, a które pojawiły się później w toku przepisywania. Odkrycie Kessela z 2023 roku pokazuje też coś ważniejszego niż pojedynczy wariant: po ponad stu pięćdziesięciu latach badań nad rękopisami wciąż można znaleźć nowego świadka tekstu biblijnego — tym razem dzięki fotografii UV, a nie tylko archiwalnym poszukiwaniom.

Peszitta pozostaje też żywym tekstem liturgicznym — do dziś używa jej Kościół Wschodu (dawniej nazywany nestoriańskim), Syryjski Kościół Ortodoksyjny, Kościół Maronicki i wspólnoty tradycji syryjskiej w Indiach (Kościół Malankarski). To przypomnienie, że tekst Pisma docierał do kolejnych pokoleń wieloma równoległymi drogami językowymi — hebrajską, grecką, łacińską i syryjską — a zgodność tych niezależnych linii co do głównej treści Ewangelii liczy się dla historyków tekstu bardziej niż drobne różnice w pojedynczych zdaniach.

Źródła

Więcej wpisów