W świecie archeologii biblijnej niewiele przedmiotów budzi tak wielkie emocje, jak te bezpośrednio powiązane z postaciami królów Judy i Izraela znanymi z kart Pisma Świętego. Jednym z najbardziej intrygujących, a zarazem wywołujących ożywioną dyskusję naukową artefaktów jest tak zwana bulla Achaza – gliniany odcisk pieczęci, który ma należeć do jednego z władców Jerozolimy. Choć inskrypcja na niej bezpośrednio odsyła nas do relacji spisanych w Drugiej Księdze Królewskiej, brak jasnego kontekstu archeologicznego sprawia, że uczeni podchodzą do tego znaleziska z dużą dozą ostrożności.
Czym jest to odkrycie
Omawiany zabytek to niewielka bulla – kawałek wypalonej gliny służący pierwotnie do pieczętowania dokumentów spisanych na papirusie lub pergaminie. Na jej powierzchni znajduje się wyraźna inskrypcja w piśmie paleohebrajskim, która w tłumaczeniu brzmi: ‒Należący do Achaza, (syna) Jotama, króla Judy‒. Co niezwykle fascynujące, na krawędzi bulii widoczny jest odcisk palca, który według niektórych zwolenników autentyczności zabytku mógł należeć do samego monarchy.
Zabytek ten nie został jednak odnaleziony podczas oficjalnych, kontrolowanych wykopalisk archeologicznych prowadzonych przez instytuty naukowe. Pojawił się on na rynku antykwarycznym w latach 90. XX wieku, trafiając ostatecznie do rąk prywatnego kolekcjonera. Brak precyzyjnego kontekstu wykopaliskowego – nie wiemy dokładnie, w której warstwie ziemi ani w jakiej lokalizacji zabytek spoczywał przez stulecia – stanowi główną przeszkodę w jego jednoznacznym datowaniu i ocenie autentyczności przez środowisko akademickie.
Powiązanie z Pismem
Postać Achaza, syna Jotama, jest doskonale znana czytelnikom Biblii. Władca ten rządził królestwem Judy w VIII wieku przed Chr. Jego panowanie charakteryzowało się głębokim kryzysem duchowym i politycznym, kiedy to ulegając naciskom zewnętrznym, król odwrócił się od Jahwe (PAN) i zaczął szukać ratunku w sojuszach z pogańską Asyrią oraz w obcych kultach religijnych. Księgi historyczne Pisma szczegółowo opisują jego rządy i decyzje polityczne.
Odtwarzając tło historyczne, w jakim funkcjonował właściciel pieczęci, warto sięgnąć do relacji z Drugiej Księgi Królewskiej, która opisuje początek panowania Achaza i stan duchowy jego królestwa:
„W siedemnastym roku Pekacha, syna Remaliasza, Achaz, syn Jotama, króla Judy, zaczął królować. Achaz miał dwadzieścia lat, kiedy zaczął królować, i królował szesnaście lat w Jerozolimie, ale nie czynił tego, co słuszne w oczach Pana, swego Boga, jak Dawid, jego ojciec;” — 2 Krl 16,1-2 (UBG)
Decyzje Achaza doprowadziły do sprowadzenia do Jerozolimy obcych wzorców kultowych, co spotkało się z surową oceną ze strony proroków Jahwe, w tym Izajasza. Autor natchniony podsumowuje jego rządy jako pasmo odstępstwa od wiary ojców:
„Lecz chodził drogami królów Izraela, a nawet swojego syna przeprowadził przez ogień według obrzydliwości pogan, których Pan wypędził sprzed oblicza synów Izraela. Składał ofiary i palił kadzidło na wyżynach, na pagórkach i pod każdym zielonym drzewem.” — 2 Krl 16,3-4 (UBG)
Co pewne, a co dyskutowane
Z perspektywy badawczej musimy wyraźnie rozdzielić fakty od hipotez. Pewne jest to, że inskrypcja na bulli zawiera imiona królów Judy – Achaza oraz jego ojca Jotama – w brzmieniu całkowicie zgodnym z chronologią i nazewnictwem biblijnym. Sam kształt liter odpowiada stylowi pisma używanego w Judzie w VIII wieku przed Chr. Dodatkowo ślady sznurka na odwrocie bulii potwierdzają, że przedmiot ten rzeczywiście służył do zabezpieczania dokumentów.
Głównym punktem sporu pozostaje jednak autentyczność samego artefaktu. Ponieważ pieczęć nie pochodzi z oficjalnych wykopalisk, część wybitnych paleografów i archeologów sugeruje, że zabytek mógł zostać sfałszowany przez współczesnych fałszerzy, którzy dysponują zaawansowaną wiedzą na temat starożytnego języka i technik rzemieślniczych. Choć wielu ekspertów po szczegółowych analizach mikroskopowych uważa, że patyna pokrywająca glinę jest naturalna i stara, brak udokumentowanego pochodzenia (tzw. proweniencji) sprawia, że status tego odkrycia w świecie nauki pozostaje jako ‒sporny‒.
Znaczenie
Dla osób opierających swoje badanie przeszłości na zasadzie sola scriptura, tego typu znaleziska – nawet jeśli są dyskutowane – stanowią cenny element ilustrujący realia epoki królów. Jeżeli bulla jest autentyczna, stanowi bezpośredni, namacalny ślad rządów człowieka, którego decyzje polityczne i religijne sprowadziły na Judę poważne konsekwencje opisane w Słowie Bożym. Pokazuje nam to również, że postacie biblijne nie były jedynie symbolicznymi figurami literackimi, ale historycznymi osobistościami, które pieczętowały dokumenty państwowe własnym sygnetem. Nawet przy zachowaniu naukowej ostrożności i bez traktowania tej bulii jako bezdyskusyjnego ‒dowodu‒, pozostaje ona niezwykłym świadectwem piśmiennictwa starożytnego Izraela i Judy.